आमची इंग्लंडवारी : भाग ४: कॅडबरीची दुनिया न्यारी!

१ 

 काही काही बालगीतं अजरामर आहेत. त्यापैकीच एक म्हणजे- 'असावा सुंदर चॉकलेटचा बंगला'!  सगळ्यांच्या आवडीच्या चॉकलेट आणि गोळ्या यांच्यावर लिहिलेलं एक साधं सोपं आणि चित्रदर्शी बालगीत! 

कवी राजा मंगळवेढेकर यांनी काय  सुरेख लिहिलंय-

'चॉकलेटच्या बंगल्याला टॉफीचं दार

शेपटीच्या झुपक्याने झाडून जाईल खार' 

अफलातून शब्द आणि त्याला तेवढीच गोड चाल मीनाताई खडीकरांनी लावली आणि  तितकंच गोड योगेश आणि रचना खडीकर आणि शमा खळे या मुलांनी ते गायलं. आमच्या लहानपणी हे खूप लोकप्रिय गाणं होतं. ज्यांना हे माहित नाही किंवा ज्यांना ते परत ऐकावंसं वाटतंय त्यांच्यासाठी खास-

https://youtu.be/zd0-nlJ5Gbg?si=9Lk624OLI7QUGAGj

पुढे १९८० साली हृषिकेश मुखर्जी दिग्दर्शित 'खूबसूरत' सिनेमात गीतकार गुलझार यांनी असंच एक सुंदर गाणं लिहिलं - 'कायदा, कायदा आखिर फायदा'. यातही कॉफीची  इतकी सुरेख वर्णनं आहेत की कवीच्या अफाट कल्पनाशक्तीमुळे हरखून जायला होतं. हे गाणं ऐकायला आणि बघायलाही छान आहे -

https://youtu.be/aNRE5yi4CRk?si=QiTlq9dF7jibNZRs 

चॉकलेट आणि कॅडबरी यांनी आमचं लहानपण खूप गोड आणि संस्मरणीय करण्यात मोठा वाटा उचलला आहे यात शंकाच नाही. पूर्वी  पाहुणे आले की खाऊ म्हणून कितीतरी वेळा चॉकलेट/कॅडबरी आणत. बक्षीस म्हणून देखील कॅडबरी दिली जायची आणि त्याचं तेव्हा अप्रूप होतं. नंतरच्या काळात कॅडबरीच्या नावीन्यपूर्ण जाहिरातींमुळे तिची लोकप्रियता टिकून राहिली. (आठवा- 'कुछ खास है हम सभी में' ची क्रिकेटच्या मैदानावरील जाहिरात किंवा अमिताभची 'पप्पू पास हो गया' ची जाहिरात) मला ती Gems ची जाहिरातही फार आवडायची ज्यात एक   माणूस Gems च्या गोळ्यांच्या डोंगरात बुडून जातो. मला हे असं बुडायला खूप आवडलं असतं! 

 माझं आणि कॅडबरीचं आणखी एक विशेष नातं आहे. माझा मेहुणा गेली बरीच वर्षे कॅडबरीमध्ये (आताचं मोन्डलिझ) मोठ्या जबाबदारीच्या पदावर आहे. कामानिमित्त तो देशोदेशी फिरत असतो आणि तिथून येताना आमच्यासाठी तो नेहमीच वेगवेगळी बिस्किटं, चॉकलेटं  आणत असतो. त्यातील काही उत्पादनं भारतात मिळतही नाहीत किंवा नुकतीच बाजारात आलेली असतात. पण आम्हांला मात्र ती सहज मिळतात. कामानिमित्त बऱ्याच वेळा तो इंग्लंड मधील बर्मिंगहॅमजवळ असलेल्या  बोर्नव्हिलच्या कॅडबरी फॅक्ट्रीमध्ये येत असतो. इंग्लंडला तो यावेळी खरं तर सुट्टीवर होता. पण त्याच्या फॅक्ट्री बाहेरील 'कॅडबरी वर्ल्ड' या लोकप्रिय कॅडबरी टूर साठी आमच्याबरोबर तो आला आणि एक धमाल अनुभव आम्हांला मिळाला त्याचीच ही कथा!

 

२

कट टू : 

 

लोकांमध्ये कॅडबरीची आवड वाढावी आणि ती कशी बनवली जाते हे लोकांना हसत-खेळात समजावं या हेतूने कॅडबरी वर्ल्ड ची अभिनव संकल्पना १९८८ साली विचाराधीन आली आणि १९९१ साली तत्कालीन पंतप्रधान जॉन मेजर यांच्या हस्ते या पर्यटकप्रिय आकर्षणाचं उद्घाटन करण्यात आलं. अफाट कल्पनाशक्ती, तंत्रज्ञानाचा अचाट वापर करून कॅडबरीचा इतिहास अत्यंत रंजक पद्धतीने इथे सांगण्यात आला आहे. कोकोच्या इतिहासापासून सुरु होणारी ही कथा आपल्याला हळूहळू गुंतवत पुढे पुढे नेत  राहते. इथे  दृक श्राव्य माध्यमातून आपल्याला हा इतिहास ऐकवण्यात येतो, आपल्याला नंतर जॉन कॅडबरीने १८२४ छोटेखानी दुकानातून  चहा, कॉफी आणि कोको च्या विक्रीला कशी सुरुवात केली, १८३१ साली व्यावसायिक पातळीवर उत्पादन कसं सुरु झालं, जॉनच्या मुलांनी या व्यवसायाला कसं विस्तारत पुढे नेलं  हे एका ब्लॅक अँड व्हाईट सिनेमातून सांगितलं जातं. यातच सुप्रसिद्ध डेअरी मिल्क चॉकलेटच्या उत्पादनाची कशी सुरुवात झाली हेही सांगितलं जातं. आपण बाकावर बसून ही फिल्म बघत असतो. याच फिल्म मध्ये ते कॅडबरी उत्पादनाच्या वेगवेगळ्या पायऱ्या सांगत असतात. कोको ग्राईंड होत आहे असं आपल्याला समोरच्या स्क्रीन वर दिसतं आणि कोको हलतो त्याच प्रकारे आपले बाकही आडवे हलू लागतात. (अर्थात इथे आधी सूचना दिलेली असते की असं काही होणार आहे. त्यामुळे मुलं घाबरत नाहीत) 

 

 

असे माहिती फलक ठिकठिकाणी लावलेले होते. यातून कॅडबरीचा अवाढव्य कारभार समजतो. पुढे गेल्यावर मुलांना कॅडबरी त्यांच्या मनाप्रमाणे आकार/उकार देण्यासाठी प्रत्यक्ष हाताळायला देतात. तर नंतर आपल्याला आपल्या आवडीप्रमाणे कॅडबरीवर टॉपिंग्जस लावून ते खायलाही देतात. तर  एकीकडे हे असं आयसिंग चं डेमो सुरु असतं-

 

आपण काय काय आणि कुठे कुठे बघायचं हा प्रश्न पडल्याशिवाय राहत नाही.

आधी उल्लेख केलेल्या माहितीफलकांतून कॅडबरी उद्योगात महिलांचं स्थान काय हेही समजतं. तेथील महिला कर्मचाऱ्यांना  Angel संबोधलं जातं. 

 

 

इथल्या आणखी एका फलकाने माझं विशेष लक्ष वेधलं - 

 

१९३१ साली इथे महात्मा गांधी राहिले होते. जरा शोध घेतला तेव्हा लक्षात आलं की गांधीजी तेव्हा गोलमेज परिषदेसाठी इंग्लंडला गेले होते तेव्हा त्यांचे एक खाजगी व्याख्यान कॅडबरी परिसरात झाले होते ज्याला साधारण ३०० लोक उपस्थित होते. या व्याख्यानातही गांधीजींनी संपूर्ण स्वातंत्र्याचा पुनरुच्चार केला होता. महात्मा गांधी हे म्हटलं तर इंग्लंडच्या विरोधातले. तरीही त्यांचा हा फलक तिथे दिमाखात विराजमान आहे हे पाहून छान वाटलं.

याशिवाय आणखी एक गंमतशीर खेळ होता. ऑटोमॅटिक गाडीत आपण बसायचं. हातात लेझर गन घ्यायची. ही गाडी ठराविक अंतर जाणार. वाटेत भली मोठी चित्रं होती . यात कॅडबरी तयार करण्यासाठी लागणारे घटक पदार्थ होते. गन ने आपण हे पदार्थ जास्तीत जास्त संख्येने मारायचे. 

मात्र मुलांच्या दृष्टीने तिथे सर्वाधिक आकर्षक होता 4D Cinema! यासाठी साधारण शे दीडशे लोक बसतील असं एक थिएटरच होतं. आपण 4D Special चष्मा लावून तो सिनेमा बघायचा. सिनेमात कॅडबरीच्या वेगवेगळ्या कार्टून व्यक्तिरेखा आहेत. यात  सगळ्यांत भारी आहे ते drinking chocolate मधील roller coaster ride! आपण खरोखरच ती ride घेतोय असंच वाटलं. 

या सगळ्याच्या शेवटी अर्थातच भरपूर चॉकलेट/कॅडबरी खरेदी हे ओघाने आलंच! सुट्ट्यांमुळे मुलांची गर्दी होतीच पण त्यांच्या बरोबर त्यांचे पालकही लहान झाले आणि त्यांनीही या सगळ्या खेळांचा पुरेपूर आनंद लुटला! आम्ही देखील आमचं वय विसरून आणि आमचं लहानपण आठवून, नॉस्टॅल्जिक होऊन यात सामील झालो आणि या सहलीचा मनमुराद आनंद घेतला! 

                                                                       (क्रमशः)

 

आमची इंग्लंडवारी : भाग ३: लेमिंग्टन स्पा च्या आसपास !

  १

लेमिंग्टन स्पा मध्ये राहून आम्ही एक- एक दिवसाच्या काही सहली केल्या. त्यापैकी दोन ठिकाणांच्या भेटीवर आधारित हा ब्लॉग आहे. आमच्या भाच्याने त्याच्या गाडीतून आम्हांला या थोड्या off beat ठिकाणी  नेलं. 

वॉरिकशायर लॅव्हेंडर फार्म :

हे लेमिंग्टन स्पा च्या उत्तरेकडे साधारण ७-८ किलोमीटर अंतरावर आहे. इथे लॅव्हेंडर (शास्त्रीय नाव: Lavandula) या फुलाची शेती आहे. जून -जुलै मध्ये या फुलांचा बहर असतो. या काळात आपण इथे जाऊन हा बहर बघू शकतो. तसंच इथे लॅव्हेंडर आईस्क्रिम आणि लॅव्हेंडर फुलांपासून बनवलेली विविध उत्पादनं विक्रीसाठी उपलब्ध आहेत. सगळीकडे फुललेली जांभळ्या रंगांची फुलं आणि त्या फुलांचा आसमंतात दरवळणारा एक मंदसा सुगंध हा एक पंचेंद्रियांना प्रफुल्लित करणारा अनुभव आहे. आपण या शेतामधून फिरू शकतो, फुलं हाताळू शकतो.(तोडायला मात्र परवानगी नाही) 

 

 

 

लॅव्हेंडरची फुलं मी पहिल्यांदाच बघितली. या फुलाच्या कमीत कमी ३० प्रजाती आहेत आणि त्या प्रत्येक फुलाचा नमुना तिथे एका छोट्या जागेत लावण्यात आला आहे. मात्र इथे यापैकी फक्त Lavandula angustifolia Folgate, Lavandula angustifolia Maillette आणि  Lavandula intermedia Grosso या तीन प्रकारच्या लॅव्हेंडर फुलांची लागवड केलेली आहे. या फुलाच्या रंगावरूनच लॅव्हेंडर रंग ओळखला जातो. आपल्याकडे त्याला लव्हेंडर म्हणूनही संबोधले जाते. 

 

अशी फुलांची दूरवर पसरलेली आणि तरीही त्यातही शिस्त असलेली रांग बघणं खूपच नेत्रसुखद होतं. 

 

 

 

                                                पुढे फुलांची रंग आणि मागे असं हे देखणं घर !

 

 

या फुलांकडे मधमाश्या आणि फुलपाखरं आकर्षित झाली नाहीत तर ते नवलच म्हणावे लागेल! 

फुलांचा हंगाम संपत आल्यामुळे ही शेती बघायला खूप गर्दी झाली होती. समूहाने येणाऱ्या लोकांसाठी इथे छोटेसे तंबू ठेवण्यात आले होते ज्यात छोटे बाक होते. त्यावर बसून लोक खाण्या पिण्याचा मनसोक्त आनंद घेत होते. ही बाग पार्श्वभूमीला ठेऊन फोटो काढण्याची पण सोया होती. तिथे अर्थातच जास्त गर्दी होती. मला वाटलं होतं की मीच अभ्यास करून सगळीकडे जातो. पण इथे माझा सपशेल पराभव झाला. इथे आपल्या 'शेजारी देशातील' एक तरुण  कुटुंब  आलं होतं. कदाचित ते इथेच राहणारे असतील. त्यातल्या बाईने अगदी ठरवून इथल्या वातावरणाला साजेसे लॅव्हेंडर रंगाचेच कपडे घातले होते. ते कपडेही चित्रविचित्र होते- म्हणजे फुलाच्या कार्टून सारखा त्या कपड्यांचा आकार होता. तिला वर्ष-दोन वर्षांचं बाळ होतं. पण त्या बाईचा उत्साह त्या लहान मुलाला लाजवेल असा होता. ती त्या पेहरावात आणि त्या सेल्फी पॉईंट वर जाऊन फोटो काढण्यासाठी फारच उत्सुक होती. कदाचित या मंत्रमुग्ध करणाऱ्या या वातावरणाचाच हा परिणाम असावा! 

द कॉट्सवल्ड्स  : 

इंग्लंडच्या नैऋत्य आणि दक्षिण मध्य भागातील हा भाग आहे. इथे एक वैशिष्ट्यपूर्ण चुनखडी आहे आणि तिच्या आजूबाजूला गवताळ प्रदेश आहे. इथूनच सोनेरी रंगाच्या कॉट्सवल्ड दगडाचे उत्खनन करण्यात येते. हा एक विस्तीर्ण प्रदेश असून जवळपास पाच-सहा कौंटीमध्ये तो विखुरला गेला आहे. याच दगडाचा वापर करून या भागात सगळी गावाच्या गावं वा छोटी शहरं वसवण्यात आली आहेत. इंग्लंडमधल्या इतर गावांमधल्या घरांपेक्षा ही घरं जास्त सुंदर आणि वेगळी आहेत हे लगेच लक्षात येतं. ती अगदी उठून दिसतात. 

 

आम्ही ग्लूस्टरशायर  कौंटीमध्ये असलेल्या कॉट्सवल्ड्सच्या  Bourton-on-the-water आणि Upper and Lower Slaughter या गावांना भेट दिली. लेमिंग्टन स्पा पासून ही गावं साधारण ५०-५५ किलोमीटर अंतरावर आहेत. Bourton-on-the-water ची गंमत म्हणजे या गावाची हुबेहूब प्रतिकृती एका छोट्या जागेत साकारण्यात आली आहे. उदाहरणार्थ- ही मूळ इमारत -

आणि ही तिची प्रतिकृती-

 

अशाचप्रकारे पोस्टऑफिस, चर्च वगैरे सगळ्या इमारती मिनिएचर पद्धतीने मात्र मूळ कॉट्सवल्डच्याच दगडाचा वापर करून बांधण्यात आल्या आहेत. त्याचीच ही झलक-

विशेषतः हे घर बघून मला पुण्यातील ग्राहक पेठेच्या गणेशोत्सवाच्या सजावटीची आठवण झाली. ते दरवर्षी बिस्किटांचा वापर करून अशीच प्रतिकुर्ती करत असतात. इथे मात्र खरा दगड वापरण्यात आला आहे. 

 

Bourton-on-the-water हे गाव विंडरश या नदीवर वसलेलं आहे. आम्ही गेलो त्यादिवशी तिथे बऱ्यापैकी उकडत होतं. नदी गावाच्या मधोमधून वाहते. पाणी अगदीच उथळ होतं. सध्या इथे शाळांना सुट्ट्यांचा हंगाम असल्याने लहान मुलं आणि त्यांचे पालक अशी मोठीच गर्दी उसळली होती. माझ्या संपूर्ण पंधरा दिवसांच्या ट्रिपच्या काळात फक्त इथेच मी थोडीफार बेशिस्त अनुभवली. म्हणजे उघडी-वागडी लहान मुलं बेभान होऊन या पाण्यात उतरून खेळत होती. कोणी या पाण्यातील शेवाळं उपटून काढत होतं. काही मुलं पाण्यात एकमेकांशी झटापट करत होती तर काही मुलं आम्ही आमच्या लहानपणी करायचो तसंच पाण्यात दगड टाकून त्या दगडाचे टप्पे टाकत होते(आम्ही त्याला भाकऱ्या करणे म्हणायचो ) एका लहान मुलीची आई व्हेपिंग मध्ये दंग  असताना ती मुलगी अगदी पाण्यात पडायच्या बेतात होती तेवढ्यात त्या आईचंच लक्ष गेलं आणि तिने अगदी त्या मुलीचा  फ्रॉक ओढून पाण्यात पडण्यापासून तिला वाचवलं. थोडं अलिकडे एक माणूस मोठया आवाजात आपल्या पाळीव कुत्र्याशी पाण्यात खेळत होता. तो माणूस लांबवर बॉल टाकायचा आणि कुत्रा पाण्यात उड्या मारत जाऊन  तो बॉल तोंडात घालून आपल्या मालकाकडे आणून द्यायचा. मग हाच खेळ पुन्हा पुन्हा! हे असं उधळलेलं वातावरण इंग्रजांच्या एरवीच्या कडक शिस्तीच्या पार्श्वभूमीवर बघायला मिळणं दुर्मिळच असावं. आपल्यामुळे इतरांना त्रास होऊ नये याची ते नेहमीच काळजी घेत असतात. पण इथे सगळं वेगळं होतं.  कदाचित तो यावर्षीच्या कडक उन्हाळ्याचा परिणाम असावा. किंवा कदाचित सुट्ट्यांमुळे लहान मुलांबरोबर त्यांचे पालक देखील पुन्हा एकदा लहान झाले असावेत. हे त्यांचं lowering of guard बघणं खूप वेगळं आणि गंमतशीर वाटलं.

                                                                                                                                                        (क्रमश:)