आमची इंग्लंडवारी: भाग १३ : लॉर्ड्स!

(हा ब्लॉग सर्व क्रिकेटप्रेमींना स्नेहपूर्वक समर्पित!)

१ 

माझं क्रिकेट प्रेम याविषयी मी आधी लिहिलं असल्याने त्याची इथे मी पुनरावृत्ती करत नाही.(म्हणजे यात जास्त फूटेज खात नाही!) फक्त त्या ब्लॉगची लिंक इथे देतो-

https://rajeshpusalkar.blogspot.com/2024/04/blog-post_28.html 

क्रिकेटप्रेमींना क्रिकेटमध्ये असलेलं लॉर्ड्स मैदानाचं माहात्म्य वेगळं सांगायला नकोच! लंडनमध्ये जाऊन (आणि राहून) लॉर्ड्स ला न जाणं म्हणजे पंढरपूरला जाऊन विठ्ठल मंदिर न बघण्यासारखंच आहे! त्यामुळे आमच्या ट्रिपमध्ये आम्ही ४ ऑगस्टची सकाळ लॉर्ड्स मैदानाच्या टूर साठी आधीच राखून ठेवली होती आणि तसं बुकिंगही केलं होतं. ही टूर एका बाजूच्या गेट (Grace Gate) पासून सुरू  होते(म्हणजेच Pavilion End पासून सुरू होऊन Nursery End ला संपते.) Pavilion end च्या बाजूला  लॉर्ड्सचं संग्रहालय आहे. ते टूर सुरू व्हायच्या आधीही बघता येतं. पण एकदा Nursery end ला गेलं की पुन्हा या बाजूला येता येत नाही. हे आमच्या बहिणीकडून आम्हांला आधीच कळलं असल्याने आम्ही टूरच्या वेळेच्या आधीच तिथे जाऊन पोचलो. टूर सकाळी ९ ला चालू होणार असल्याने त्याआधी आम्हांला आत प्रवेश मिळणं शक्यच नव्हतं ! म्हणून आम्ही प्रवेशद्वाराबाहेर असलेल्या एका बाकावर बसलो होतो. तितक्यात एक साधारण ६५-७० वर्ष वयाची बाई धावपळ करत  जवळून गेली. जाताना तिने आम्हांला हसत हसत गुड मॉर्निंग केलंच शिवाय आम्हांला विचारलंही की आम्ही लॉर्ड्सच्या टूर साठी थांबलो आहोत का. आमच्या उत्तराची वाट न बघता ती पुढे निघूनही गेली! नंतर आम्हांला कळलं की आमच्या टूरची हीच गाईड कॅथी होती! यानंतरचा पुढचा दीड तास तिने आमचा अक्षरश: ताबाच घेतला! 

२ 

कॅथी नाजूक बांध्याची आणि नाजूक चेहरेपट्टी असलेली.. तिने पांढऱ्या रंगाचा फुल शर्ट आणि काळा स्कर्ट घातला होता. बोलायला मृदू असली तरी काही बाबतीत तिच्या बोलण्याला धार असायची- तिथे कुठेही व्हिडिओ शूटिंगला परवानगी नव्हती. तिने हा नियम ज्या No Nonsense प्रकारे सांगितला की कोणाची काय बिशाद तो तोडायची! पण बाकी ती हसतमुखाने बोलत होती.टूर साठी आलेल्या सगळ्यांची मायभूमी तिने विचारली. हे सांगायला नकोच की आमच्या टूर मध्ये आपले भारतीय लोक संख्येने जास्त होते. आम्ही धरून तिथे ९ भारतीय होते. दक्षिण आफ्रिकेहून  आलेली १ महिला होती तर एक आयर्लंडचा आणि एक ऑस्ट्रेलियन माणूस होता. याचवेळी तिने सांगितलं की ती जन्माने ऑस्ट्रेलियन आहे पण आता इथेच राहते. यामुळेच की काय तिच्या बोलण्यात कुठेही ऑस्ट्रेलियन लहजा अजिबात जाणवला नाही.  आमची ओळख आणि प्राथमिक माहिती घेणं हा भाग लॉर्ड्स (MCC Museum) संग्रहालयाच्या बाहेर असलेल्या कोरोनेशन गार्डन जवळ झाला. तिथे हा इंग्लंडचे सुप्रसिद्ध खेळाडू W. G. Grace यांचा ब्रॉन्झचा पुतळा आहे-

 

नंतर कॅथीने आम्हांला संग्रहालय बघून या आणि मग आपण पुढे जाऊ असं सांगितलं. 

संग्रहालयात क्रिकेटचा इतिहास आणि खेळात होत गेलेले बदल फोटोंसहित मांडण्यात आले आहेत. तसंच सुप्रसिद्ध खेळाडूंचे फोटो, त्यांनी वापरलेल्या बॅट्स इ. साहित्य इथे ठेवण्यात आलाय आहेत. या संग्रहालयाची एक छोटीशी झलक-

 ही सर डॉन ब्रॅडमन यांची बॅट-

 

इथे काही भारतीय लोकांना मिळालेलं मानाचं स्थान पाहून खूप बरं वाटलं-

हा रणजितसिंहजी(१८७२-१९३३)  यांचा फोटो आहे. हे टेस्ट मॅच खेळणारे पहिले भारतीय! अर्थात यांनी इंग्लंड संघाकडून टेस्ट मॅच खेळली. यांच्याच स्मरणार्थ भारतात रणजी ट्रॉफी क्रिकेट स्पर्धा  १९३५ सालापासून घेण्यात येते. 

 

सुनील गावस्कर यांचं पोर्ट्रेट आणि त्यांनी खूपच कमी वेळा वापरलेली स्कल कॅप ! जिगरबाज गावस्कर ने खरं तर वेस्ट इंडिजच्या कर्दनकाळ गोलंदाजीचा सामना साधी टोपी वापरून किंवा कधी कधी तर कोणतीही टोपी न वापरता केला होता.

 

खालील फोटोतील उजवीकडची  दिलीप वेंगसरकर यांची बॅट-(डावीकडची विनोद कांबळीची आहे!) 

 

 

दिलीप वेंगसरकर आणि लॉर्ड्स यांचं वेगळं नातं आहे. त्यामुळे पुढेही त्याविषयी येईलच! याच फोटोत सचिन तेंडुलकरची स्वाक्षरी असलेला आणि त्याने २०१२ साली ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध खेळताना वापरलेला शर्टही आहे. त्याचं पोर्ट्रेटही आहे-

 

काही आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंचे फोटो देखील आहेत. त्यापैकी मला आवडलेला हा सर गारफिल्ड सोबर्स आणि बॉक्सर मोहम्मद अली (कॅशियस क्ले) यांचा हा फोटो-

सोबर्सची वेस्ट इंडिजची टोपी देखील आहे. (पण हा फोटो नीट आलेला नाही!)-

 

पुढील फोटो सर्वार्थाने चांगला आहे- एक फोटो म्हणून तो आहेच कारण यात ॲक्शन फोटोग्राफी आहे. शिवाय यात या खेळाडूचं व्यक्तित्व दिसून येतं - इंग्लंडच्या मायकल ॲथरटन ने १९९४ साली जमैका इथे वेस्ट इंडिजच्या वेगवान गोलंदाजीचा धीराने आणि धैर्याने सामना केला होता तेव्हाचा हा फोटो आहे-

 

यानेच दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध १९९५ साली खेळपट्टीवर साडे दहा तास टिच्चून फलंदाजी करत ४९२ चेंडूंत नाबाद १८५ धावा केल्या होत्या. 

इथे एक गमतीशीर फोटो देखील बघितला. क्रिकेट सामन्यांमध्ये वेगवेगळ्या कारणांनी व्यत्यय येतो. पण काही वेळा आपण कल्पना देखील करू शकणार नाही अशा गोष्टीमुळे सामना थांबवावा लागतो. २००९ साली ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध इंग्लंड लायन्स यांच्यातील केंट येथील सामन्यात एका सीगल पक्ष्याने चक्क स्टंपची बेल चोचीत पकडली आणि तो उडून गेला. त्यावेळचा हा फोटो-

 

यानंतर आम्ही परत कॅथी ने सांगितलं तिथे गेलो तर तिने पुन्हा आम्हांला त्याच संग्रहालयात असलेल्या दोन महत्त्वाच्या गोष्टींकडे नेलं... 

३

इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया हे क्रिकेटमधील दोन कट्टर प्रतिस्पर्धी! या दोन देशांतील क्रिकेट द्वंद्वाला देखील मोठा इतिहास आहे. आणि यांच्यातील कसोटी मालिकेला ॲशेस हे नाव आहे. या मागेदेखील एक मनोरंजक कहाणी आहे. हे बऱ्याच क्रिकेटप्रेमींना माहितही असतं.  कॅथीने हीच कथा इतकी सुरेख रंगवून सांगितली की काही विचारता सोय नाही!त्यातले तपशील, बारकावे आणि त्यातील मजेशीर नाट्य तिने खुलवून सांगितलं. मात्र हे सांगताना तिला तिचं जन्माने ऑस्ट्रेलियन असणं वरचढ ठरलं असावं असं मला वाटलं. कारण ती इंग्लंडच्या विरोधात बोलत होती. तिने अलीकडच्या काळातील इंग्लंडच्या खराब कामगिरीचाही हसत हसत उल्लेख केला. तर मूळ ॲशेसची ट्रॉफी इथल्या संग्रहालयात आहे. सध्याच्या मालिकांमध्ये याच ट्रॉफीची प्रतिकृती विजेत्या संघाला दिली जाते. 

 

कोणाला या ॲशेस चा इतिहास माहित नसेल आणि तो जाणून घ्यायचा असेल तर त्याची लिंक मी इथे देत आहे-

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Ashes

भारताच्या दृष्टीने लॉर्ड्स मैदानाला विशेष महत्त्व आहे. कारण याच मैदानावर १९८३ साली आपण एक दिवसीय विश्वचषक स्पर्धेत वेस्ट इंडिजला हरवून विजेतेपद पटकावलं होतं. आपला विजय अत्यंत अनपेक्षित होता. कारण वेस्ट इंडिजने या आधीच्या (१९७५ आणि १९७९) दोन्ही स्पर्धा जिंकल्या होत्या आणि भारत पहिल्यांदाच अंतिम फेरीत पोचला होता. त्यामुळे वेस्ट इंडिज सहज जिंकणार असंच सगळ्यांना वाटलं होतं. David vs Goliath असाच हा सामना होता. पण हा विजय आपण खेचत आणला आणि एक इतिहास रचला आणि क्रिकेट विश्व कायमचं बदलून गेलं. अंतिम सामन्याचा तेव्हाचा तो थरार आणि विजय अविस्मरणीय आहे. 

कॅथीने आम्हांला १९७५ आणि १९७९ चे विजेते कोण होते...१९८३ साली कोण जिंकलं हे विचारलं. आमच्या टूर मध्ये भारतीय लोक जास्त असल्याने सगळ्यांनाच उत्तर माहित होतं. 

 

(फोटो इंटरनेटवरून साभार )

पण पुढे एकदम नाट्यमय रीतीने ती म्हणाली- "Hold your horses, Sir !" आम्हांला वाटलं की आता ही काय सांगणार! ती म्हणाली- पहिल्या तीन स्पर्धांना प्रुडेन्शिअल कंपनीने स्पॉन्सर केलं होतं. पण नंतर त्यांनी ते बंद केलं. पण या तिन्ही स्पर्धांमधील मूळ करंडक इथे विराजमान आहे. वेस्ट इंडिज आणि भारताकडे याची प्रतिकृती देण्यात आली आहे. तर या मूळ करंडकाचा हा फोटो-

यानंतर आम्ही प्रत्यक्ष पॅव्हिलियन आणि ग्राऊंड बघायला गेलो.

४ 

जे दृश्य आम्ही कितीतरी वेळा टीव्हीवर बघितलं होतं, ते आता आम्ही प्रत्यक्ष बघत होतो. आधी आम्ही तळ मजल्यावर असलेल्या Long Room मध्ये गेलो. नावाप्रमाणेच ही एक लांबुळकी मोठी खोली आहे. इथे MCC(The Marylebone Cricket Club) च्या सभासदांची बसायची जागा आहे. जेव्हा खेळ चालू असतो तेव्हा खेळाडू वरच्या 

(MCC चा लोगो) 

मजल्यावर असलेल्या ड्रेसिंग रूममधून खाली येतात आणि याच खोलीतून पुढे मैदानात जातात. परत जातानाही हाच उलटा क्रम ! भरीत भर कोणी कमी रन करून बाद झालं  तर इथून जाताना खेळाडूंवर नक्कीच त्याचे दडपण येत असणार. MCC ची स्थापना १७८७ साली उद्योगपती थॉमस लॉर्ड यांनी केली(म्हणूनच स्टेडियमला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे) 

Long Room अशी दिसते-

 

इथे अनेक क्रिकेटपटूंचे पोर्ट्रेट्स आहेत. त्यापैकी काही -

 

व्हिव्हियन रिचर्ड्स 

रिचर्ड्स च्या पोर्ट्रेट बरोबर माझा फोटो काढण्याचा मोह मला आवरता आला नाही-

 

श्रीलंकेचा शैलीदार फलंदाज आणि यष्टीरक्षक कुमार संगकारा. हा पहिला ब्रिटिश नसलेला MCC चा अध्यक्ष होता. सुमारे २०० वर्षांपेक्षा जास्त इतिहास असलेल्या या संस्थेत हे असं प्रथमच घडलं -इति कॅथी! 

 

बिशनसिंग बेदी 

कपिलदेव 

ब्रायन लारा 

 

ग्लेन मॅकग्रा 

सध्याच्या काळातील माझे दोन अत्यंत आवडते क्रिकेट समालोचक -

 

मायकेल ॲथरटन

 

नासिर हुसेन 

दोघेही इंग्लंडकडून प्रत्येकी १०० कसोटी सामने खेळले म्हणून त्यांचे पोर्ट्रेट इथे आहेत. (तसंच अगदी अलीकडेच जेम्स अँडरसन आणि स्टुअर्ट ब्रॉड यांचेही एकत्रित पोर्ट्रेट लावण्यात आले आहे) 

या सर्व खेळाडूंच्या भाऊगर्दीत एका पोर्ट्रेटकडे आमचं कोणाचंही लक्ष गेलं नाही आणि म्हणूनच की काय कॅथीने अगदी आवर्जून आणि अत्यंत अभिमानाने या खेळाडूच्या पोर्ट्रेट बद्दल आम्हांला सविस्तर माहिती दिली. ती खेळाडू म्हणजे इंग्लंडची महिला क्रिकेटपटू रेचल हेहो फ्लिंट ! १९६०-१९८२ या काळात ती इंग्लंडकडून खेळली. ती १९६६-७८ या काळात कर्णधार होती आणि सहा कसोटी मालिकांमध्ये अपराजित राहिली होती. १९७३ साली झालेल्या पहिल्या महिला विश्वचषक स्पर्धेच्या विजेत्या इंग्लंड संघाची ती कर्णधार होती. आणखी एक विश्वविक्रम तिच्या नावावर आहे- ती पहिली महिला क्रिकेटर आहे जिने महिलांच्या कसोटी सामन्यात षटकार मारला होता. MCC या क्लबमध्ये या आधी केवळ पुरुष सभासदच होते. पण रेचल पहिल्या १० महिला सभासदांपैकी एक होती जिला MCC ने आजीवन सभासदत्व बहाल केलं. तिच्या उत्तुंग कारकिर्दीच्या सन्मानार्थ MCC ने लॉर्ड्स च्या पूर्व बाजूच्या गेटला तिचं नाव दिलं आहे. तर हीच ती रेचल हेहो फ्लिंट-

कॅथीच्या बोलण्याच्या ओघात आमच्या लक्षात आलं नाही म्हणून तिनेच परत सांगितलं -महिलांची विश्वचषक स्पर्धा(१९७३) पुरुषांच्या स्पर्धेआधी(१९७५) सुरू झाली. एकंदरीत कॅथीचा महिला क्रिकेट आणि क्रिकेटमध्ये महिला आणि पुरुषांमध्ये केला जाणारा भेदभाव हा अत्यंत जिव्हाळ्याचा विषय होता. काही वेळा यावर बोलताना तर ती आक्रमक होत असे. 

MCC सभासदांना लॉर्ड्स मैदानाचा असा नजारा दिसतो-

 

५ 

नंतर आम्ही ड्रेसिंग रूम बघायला गेलो. या पहिल्या मजल्यावर आहेत. यजमान संघाची आणि पाहुण्या संघाची अशा दोन ड्रेसिंग रूम्स आहेत. वाटेत जातानाही काही पोर्ट्रेट्स आहेत. त्यापैकी एक- 

 

दिलीप वेंगसरकर 

दिलीप वेंगसरकरचं आणि लॉर्ड्सचं एक खास नातं आहे याचा मी आधी उल्लेख केला आहेच. १९७९, १९८२ आणि १९८६ अशा सलग तीन दौऱ्यांमध्ये त्याने लॉर्ड्स वर शतक ठोकलं आणि असा विक्रम करणारा तो पहिलाच परदेशी खेळाडू होता. आणि आजपर्यंत त्याचा हा विक्रम अबाधित आहे. (त्याची ३ शतकं हा देखील एक विक्रमच आहे. कारण कोणत्याही परदेशी खेळाडूला इथे ३ शतकं करता आलेली नाहीत) मात्र या पोर्ट्रेट बद्दल बोलताना कॅथीने वेगळंच सांगितलं. कदाचित हे चित्र काढलं जात असताना वेंगसरकरची चिडचिड झाली असावी. तो राग त्याने त्या चित्रकारावर काढला असावा. पण चित्रकाराने देखील त्याच्यावर चित्राद्वारे 'सूड उगवला'. आणि म्हणूनच या चित्रात आकाशात काळे ढग जमलेले दाखवले आहेत, त्याचे  पॅड्स देखील अत्यंत मळलेले दिसत आहेत, त्याची चर्या एकदम गंभीर आणि रागीट  आहे. मुख्य म्हणजे चित्रात त्याच्या स्टंपची बेल निघून आलेली दाखवली आहे. 

दोन्ही ड्रेसिंग रूम मध्ये Honour Boards आहेत. बॅटिंग विभागात  एका डावात शतक आणि बॉलिंग विभागात  एका डावात कमीत कमी पाच विकेट अशी कामगिरी करणाऱ्या खेळाडूंची नावं इथे लावण्यात आली आहेत. यजमानांकडून सर्वाधिक ९ शतकं (८ कसोटी आणि १ एक दिवसीय) जो रूट च्या नावावर आहेत. 

 

आणि हा परदेशी खेळाडूंचा बोर्ड. यात बऱ्याच दिग्गजांची नावं नाहीत. म्हणजेच त्यांना लॉर्ड्स वर शतक झळकावता आलं नाही. यामध्ये- सचिन तेंडुलकर, विराट कोहली, रिकी पॉंटिंग, ब्रायन लारा,जॅक कॅलिस ही नावं घेता येतील. सुनील गावस्कर यांचं नाव बोर्डावर आहे. पण त्यांनी शतक MCC विरुद्ध शेष विश्व या सामन्यात शेष विश्व संघाकडून खेळताना केलं होतं. गंमत म्हणजे यात अजित आगरकरचं नाव आहे (२००२) तर २०२६ साली भारताच्याच यास्तिका भाटिया या महिला खेळाडूचंही शतकवीरांमध्ये नाव आहे. याबद्दल बोलताना कॅथीने पुन्हा एकदा महिला क्रिकेटला दिली जाणारी सापत्न वागणूक अधोरेखित केली. लॉर्ड्स च्या कसोटी सामन्यांच्या तब्बल १४२ वर्षांच्या इतिहासात २०२६ साली पहिल्यांदाच महिलांचा कसोटी सामना झाला. त्यात भारताने विजय मिळवला. यात यास्तिका भाटिया आणि क्रांती गौड या दोघी महिला चमकल्या. 

 

आम्ही पाहुण्यांच्या ड्रेसिंग रूममधून तिथल्या गॅलरी कडे जाऊ लागलो तर कॅथीने चेहऱ्यावरची रेषही न हलवता सांगितलं -"While standing in the gallery, you are requested not to remove your shirts!" हा तिचा अगदी dead-pan humour होता. त्याला संदर्भ होता २००२ साली भारताने Natwest Trophy जिंकल्यावर सौरव गांगुलीने आपला शर्ट काढून आनंद साजरा केला होता याचा! 

 

आम्ही गॅलरीत गेलो..अर्थातच शर्ट काढला नाही..आमचा फोटो मात्र काढला!

 

इथून दिसणारं मैदान-

 

नंतर आम्ही प्रेक्षक स्टँड मध्ये गेलो. तिथून दिसलेलं पॅव्हिलियन -

 

आणि ही ती सुप्रसिद्ध घंटा ! ही वाजवून कसोटी सामन्याची सुरुवात करतात. 

 

आम्ही या बाजूने समोरच्या बाजूला(Nursery end)  असलेली लॉर्ड्स ची  बहुचर्चित Media Centre ची वैशिष्ट्यपूर्ण इमारत बघत होतो. वाटेत आम्ही कॅथी ला प्रश्नही विचारत होतो. मी तिला लॉर्ड्स वरील उताराविषयी (slope ) विचारलं. पण माझ्या प्रश्नाला का कोण जाणे तिने उत्तर दिलं नाही. मीडिया सेंटरला जाताना ती म्हणाली -इथे ८४ पायऱ्या आहेत. पण लिफ्टही आहे. ज्यांना लिफ्टने जायचं आहे ते खुशाल जाऊ शकतात. मी मात्र पायऱ्या चढून जाणार आहे. आणि खरंच आजीबाई तरातरा सर्व पायऱ्या चढत गेल्या देखील! हे पाहून कोणीही लिफ्ट वापरली नाही! वर चढून गेल्यावरदेखील तिला अजिबात दम लागला नव्हता. ती तेवढ्याच उत्साहाने बोलत होती. 

सगळ्यात पहिल्यांदा दिसलेलं मीडिया सेंटर! 

१९९९ साली याचं उदघाटन झालं. एखाद्या स्पेसशिप सारखी दिसणारी ही इमारत असून ती संपूर्णतः: ऍल्युमिनिअमने बनवलेली आहे. इथे सुमारे २५० पत्रकार बसू शकतील एवढी जागा आहे. इथून ग्राउंड असं दिसतं -

 

 

इथे कॅथीने मला सांगितलं की "आता तुम्हांला उताराचा अंदाज येईल. याआधी मी मुद्दाम बोलले नव्हते कारण इथल्यासारखा दुसरीकडे कुठेच उतार कसा आहे हे तुमच्या लक्षात आलं नसतं." आणि खरंच उजवीकडून डावीकडे उतार स्पष्टपणे दिसत आहे.  

मीडिया सेंटर वरून खाली उतरलो आणि कॅथीने टूर च्या  समारोपाचं भाषण केलं. यात पुन्हा एकदा चेहरा सरळ ठेवत ती म्हणाली "इथून बाहेर पडताना एक souvenir shop आहे. दुकान आहे हे सांगणं माझं काम आहे. खरेदी करायची की नाही हे तुमचं तुम्ही ठरवा!"

म्हटलं तर कॅथी आमची फक्त टूर गाईड होती. ती पाट्या टाकून देखील तिचं काम करू शकली असती. पण तिची कामाबद्दलची निष्ठा, पॅशन, तिचं क्रिकेटचं अफाट ज्ञान, तिची काही बाबतीतील आग्रही मतं, तिची विनोदबुद्धी, हजरजबाबीपणा या सगळ्यातून तिचं ठसठशीत व्यक्तिमत्त्व आमच्यासमोर उभं राहिलं. हळहळ एवढीच वाटली की तिचा फोटो काढू शकलो नाही. गोडी अपूर्णतेची!

                                                                                                                                                          (क्रमश:)

आमची इंग्लंडवारी : भाग १२: विम्बल्डन !

(माझ्या सर्व परिचित/अपरिचित टेनिसप्रमींना हा ब्लॉग मन:पूर्वक समर्पित!)

१ 

माझ्या लहानपणीची टेनिसबद्दलची आठवण गंमतशीर आहे आणि ती विम्बल्डनशी संबंधितच आहे. आम्ही १९८० साली ज्यादिवशी विम्बल्डन स्पर्धेत पुरुषांचा अंतिम सामना होता त्याच दिवशी आणि त्याच वेळी कुठल्याशा सिनेमाला गेलो होतो. त्यामुळे अंतिम सामना आपल्याला काही (अर्थातच टीव्हीवर ) बघता येणार नाही याची थोडीशी रुखरुख होती. पण सिनेमा बघून आम्ही घरी आलो तरी तो सामना चालूच होता! ही तीच सुप्रसिद्ध लढत होती- बियॉन बोर्ग आणि जॉन मॅकेन्रो यांच्यातली जी  साडे तीन तासांपेक्षा जास्त काळ चालली होती. यात मॅकेन्रो ने चौथा सेट टायब्रेकर मध्ये १८-१६ असा जरी जिंकला असला तरी अंतिम सामना बोर्ग ने जिंकला होता. बोर्ग आणि मॅकेन्रो हे दोघेही परस्परविरोधी स्वभावाचे होते. मॅकेन्रो अतिशय चिडखोर स्वभावाचा, राग उघड उघड व्यक्त करणारा, आदळआपट आक्रस्ताळेपणा करणारा! तर याउलट बोर्ग अतिशय शांत, स्थितप्रज्ञासारखा! सामन्याच्या स्कोअरचा, हारजितीचा, इतकंच काय विरुद्ध बाजूला असलेल्या मॅकेन्रोच्या चिडण्याचा त्याच्यावर काहीच परिणाम व्हायचा नाही. यामुळे हा विरोधाभास बघायला मजा यायची. पुढे असाच विरोधाभास बोरिस बेकर आणि इव्हन लेंडल आणि बोरिस बेकर आणि स्टीफन एडबर्ग यांच्या सामन्यांतही बघायला मिळायचा. बेकर आणि लेंडलचा १९८६ साली विम्बल्डन स्पर्धेतील अंतिम सामना होता त्यावेळी आमच्याकडे रंगीत टीव्ही नव्हता. तो सामना आम्ही आमच्या समोरच्यांच्या घरी बघितला होता. तेव्हाचं विम्बल्डनचं हिरवं मैदान आणि बेकरचं डाइव्ह मारत फटके मारून लेंडलला नामोहरम करणं लक्षात राहिलं. महिलांच्या बाबतीत अशीच चुरस ख्रिस एव्हर्ट आणि मार्टिना नवरातिलोव्हा यांच्यात असायची. नंतर स्टेफी ग्राफ आली आणि तिने टेनिसचा नूरच पालटला. कसा ते सांगायला नकोच! 

चार ग्रँडस्लॅम स्पर्धांपैकी विम्बल्डन स्पर्धा काहीतरी वेगळीच होती आणि आहेही! त्या स्पर्धेचा इतिहास, तिची प्रतिष्ठा, ग्रास कोर्टवर खेळताना खेळाडूंचा लागणारा कस, अंतिम सामन्यात येणारे सेलिब्रिटी, त्यांचं ग्लॅमर, बक्षीस वितरणासाठी उपस्थित राहणारे राजघराणे..त्यांचं ते प्रोटोकॉल प्रमाणे बॉल बॉईज बसून सगळ्यांशी बोलणं, खेळाडूंपासून सगळ्यांचंच  राजघराण्याशी अदबशीर वागणं, विम्बल्डनचे खेळाडूंनी पांढरेच कपडे घालण्याबद्दलचे कडक नियम, हिरव्यागार कोर्टावर पांढऱ्या कपड्यांमधले खेळाडू,  तिथला सुप्रसिद्ध स्ट्रॉबेरी विथ क्रीम हा पदार्थ... हे सगळं इतर ग्रँडस्लॅम स्पर्धांमध्ये उठून दिसायचं आणि त्यामुळे माझ्या वैयक्तिक आवडीच्या स्पर्धेत विम्बल्डनचं फ्रेंच ओपन पेक्षाही  वरचं स्थान होतं. 

माझा कॉलेजमधील मित्र प्रशांत लेले(याचा या लंडनवारीच्या आधीच्या काही ब्लॉग्ज मध्ये उल्लेख आलेला आहेच) हा टेनिस खेळाडू आहे. आमच्या कॉलेजच्या काळात तो पुण्यात डेक्कन जिमखाना क्लबवर टेनिस खेळायचा तेव्हा त्याचे काही सामने बघायला मी गेलो होतो. तेव्हा प्रथमच टेनिस हा खेळ प्रत्यक्ष बघितला होता. (आणि तेव्हा त्याचे बारकावे जास्त चांगल्या प्रकारे समजले होते) आणि टेनिसची आवड आणखी घट्ट झाली. 

टेनिस मध्ये रॉजर फेडरर युग अवतरलं आणि त्याने आम्हांला अभिरुची संपन्न केलं. फेडरर तर विम्बल्डनचा अनभिषिक्त सम्राट! विम्बल्डनच्या दृष्टीने त्याचा खेळ परिपूर्ण होता. सर्व्ह अँड व्हॉली, संपूर्ण कोर्टाच्या वेगवेगळ्या अँगल्सचा वापर करून  त्याने मारलेले फटके, त्याच्या हालचालींमधली सफाई, सहजता, त्याच्या शॉट्स मधील टायमिंग आणि touches आणि  लालित्यपूर्ण नजाकत हे सगळंच देखणं होतं. He was a Poetry in Motion ! त्याचे सामने बघणं हे एखादी शास्त्रीय संगीताची सुरेख आणि सुरेल मैफल ऐकण्यासारखं होतं. याबरोबरच महत्त्वाचं म्हणजे तो माणूस वाटायचा, एखादं पॉवरबाज मशीन नाही! त्यामुळे त्याचे सामने बघायला मजा यायची. 

 

 

विम्बल्डन स्पर्धा टीव्हीवर बघायचं आणखी एक महत्त्वाचं कारण होतं. माझा मित्र प्रशांत हा नंतर लंडनमध्ये स्थायिक झाला. तिथेही त्याने आपलं टेनिस हे पॅशन जपलं आणि जोपासलं. इतकं की २०११ सालापासून तो विम्बल्डन स्पर्धेत  लाईन अंपायर म्हणून काम करू लागला. त्यामुळे प्रशांत आम्हांला विम्बल्डन स्पर्धांदरम्यान टीव्हीवर दिसतोय का हे बघायची उत्सुकता वाटायची आणि तो दिसला की आमची कॉलर टाईट व्हायची! जणू काही आम्हीच तिथे लाईन अंपायर आहोत असं आम्हांला वाटायचं!

 

प्रशांतच्या एका वाढदिवसानिमित्त मी फॅन फिक्शन प्रकारचा एक ब्लॉग लिहिला होता त्याची लिंक इथे देत आहे-

https://rajeshpusalkar.blogspot.com/2017/07/blog-post.html

तसंच प्रशांतच्या विम्बल्डन अंपायर होण्याच्या प्रवासाबद्दल त्याने अलीकडेच लिहिलं होतं त्या लेखाची लिंकही देत आहे-

https://www.linkedin.com/redir/redirect?url=https%3A%2F%2Fmedium%2Ecom%2F%40prashantlele1970%2Fmy-wimbledon-journey-d0db4ec71fb1&urlhash=TGzf&trk=article-ssr-frontend-pulse_little-text-block

२ 

या सगळ्या पार्श्वभूमीवर आम्ही आमच्या इंग्लंड ट्रीपमध्ये विम्बल्डनला जाणार हे अगदी निश्चितच होतं ! आम्हांला खरं तर प्रत्यक्ष स्पर्धा चालू असताना तिथले सामने बघायला जायला आवडलं असतं. त्या काळात तिथला माहोल अनुभवणं हे काहीतरी औरच असणार! तिथे सामन्यांची तिकिटं मिळवण्यासाठी उत्साही लोक दोन दोन दिवस आधी कॅम्पिंग वगैरे करतात. (माझ्या भाच्यानेही ते केलं होतं). या दिवसांत तिथे उत्सवी वातावरण असणार. पण काही अपरिहार्य कारणांमुळे स्पर्धेच्या कालावधीत आम्हांला इंग्लंडमध्ये जाणं शक्य नव्हतं. त्यामुळे सामने जरी बघता नाही आले तरी विम्बल्डनची टूर करून आम्ही दुधाची तहान ताकावरच भागवणार होतो. आमच्या इंग्लंडच्या ट्रीपच्या दरम्यान प्रशांतही तिथे होता. त्याच्याबरोबर विम्बल्डनला जाणं हाही एक अद्भुत अनुभव झाला असता. पण तेही काही कारणाने जमलं नाही. त्यामुळे शेवटी आमचे आम्हीच ती टूर करून आलो. 

३ 

विम्बल्डनच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर लक्ष वेधून घेतं ते सुप्रसिद्ध Rolex कंपनीचं घड्याळ आणि ब्रिटिश टेनिसपटू फ्रेड पेरी यांचा पुतळा!-

 

जे आपण नेहमी टीव्हीवर बघतो ते आपण आता प्रत्यक्ष बघत आहोत यावर आमचा काही क्षण विश्वासच बसेना!

टूर च्या सुरवातीला आम्ही विम्बल्डनचं प्रशस्त संग्रहालय बघितलं.हो..इथेही संग्रहालय आहेच! टेनिस या खेळाचा आणि विम्बल्डनचा सखोल इतिहास सांगणारं !

 

लेमिंग्टन स्पा विषयी लिहिताना इंग्लंडवारीच्या माझ्या दुसऱ्या ब्लॉगमध्ये लिहिलं होतं की टेनिस या खेळाचा आणि लेमिंग्टन स्पाचा खूप जवळचा संबंध आहे. जगातील पहिला टेनिस क्लब १८७२ साली इथे स्थापन झाला होता. याबद्दलची माहिती विम्बल्डन च्या संग्रहालयात वेगळ्या प्रकारे बघायला मिळाली-

 

टेनिसच्या रॅकेट मध्ये हळूहळू झालेले बदल-

त्याचबरोबर टेनिसच्या बॉल मध्येही झालेले बदल-

 

हेच नाही, तर खेळाडूंच्या कपड्यांमध्ये झालेले बदल हेदेखील तिथे दर्शवण्यात आले आहेत. पूर्वी महिला कॉर्सेट घालून खेळायच्या. १९२०-३० या दशकात यात बदल झाला. 

 

पूर्वी पुरुषांचा पोशाख देखील असा होता-

ही त्याकाळच्या पुरुषांच्या चेंजिंग रूमची प्रतिकृती आहे- 

 

विम्बल्डनच्या बॉलबॉईज आणि गर्ल्स बद्दलही इथे माहिती देण्यात आली आहे-

इतकंच नाही तर तिथे मिळणाऱ्या खाद्यपदार्थ आणि स्ट्रॉबेरी विथ क्रीम या पदार्थाचा इतिहास देखील रंजकपणे मांडण्यात आला आहे-

  

 

तर या फोटोत सेरेना विल्यम्सने २०१० च्या स्पर्धेत घातलेला स्ट्रॉबेरी विथ क्रीम या थीमचा ड्रेस-

 

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात विम्बल्डनला चांगलीच झळ बसली होती. १९३९ साली इथल्या क्लबहाऊस मध्ये रेड क्रॉस मधील कर्मचारी राहायला आले. क्लबहाऊसच्या बाहेरच्या जागेत सैनिकांची परेड होत असे. कार पार्किंगची जागा खणून या जागेचं चक्क शेतात रूपांतर करण्यात आलं आणि तिथे कोंबड्या-डुकरांपासून अगदी गाढवांपर्यंत प्राण्यांचा मुक्त संचार असे. १९४० साली विम्बल्डन वर १६ बॉम्ब टाकण्यात आले ज्यात सेंटर कोर्टवरील आच्छादनाचं खूप नुकसान झालं. हे सगळं फोटोंसकट अशा प्रकारे दाखवण्यात आलं आहे. 

 

आणखी एका दस्तावेजाने माझं लक्ष वेधून घेतलं. तो म्हणजे १९७५ साली पुरुषांची स्पर्धा जिंकून अशी स्पर्धा जिंकणारा पहिला कृष्णवर्णीय पुरुष हा विक्रम/इतिहास रचणाऱ्या आर्थर अँश याच्या हस्ताक्षरातील डायरी!-

महिला आणि पुरुष विजेत्यांना मिळणारे चषक देखील इथे बघायला मिळतात-

 

माहितीचा असा खजिना घेऊन आम्ही प्रत्यक्ष विम्बल्डन कोर्टवर गेलो.

४ 

यावर्षीची स्पर्धा नुकतीच संपल्यामुळे आम्हांला विम्बल्डनच्या नियमांनुसार टूर मध्ये फक्त सेंटर कोर्टच बघता आले. तसंच गतविजेत्या स्पर्धकांचा कर्दनकाळ म्हणून ओळखले जाणारे कोर्ट नंबर १ देखील हे असे बाहेरूनच बघायला मिळाले-

 

सेंटर कोर्ट इतकंच मला कोर्ट नंबर १८ बघायची खूप उत्सुकता होती. कारण याच कोर्टवर  जॉन इस्नर(अमेरिका) आणि निकोलस माहूत( फ्रान्स) यांच्यात टेनिसच्या आजवरच्या इतिहासात सर्वाधिक काळ चालणारा सामना २०१० साली झाला होता. तब्बल ११ तास ५ मिनिटं आणि एकूण तीन दिवस चाललेला हा सामना इस्नरने शेवटच्या सेटमध्ये ७०-६८ असा जिंकला होता. पण तेही बघता आलं नाही. त्या कोर्टवर तसा फलकही लावलेला आहे. तो प्रत्यक्ष बघता आला नाही. पण त्याचा फोटो इंटरनेट वरून साभार-

 

टीव्हीवर आपण पाहिलेल्या सेंटर कोर्टची प्रतिमा आणि आम्हांला प्रत्यक्ष दिसलेलं सेंटर कोर्ट हे खूपच वेगळं होतं. यावर्षीची स्पर्धा नुकतीच संपल्यामुळे तिथलं गवत पूर्णपणे काढून ते नव्याने उगवण्याची (relaying of grass) प्रक्रिया सुरु करण्यात आली आहे असं आमच्या गाईडने सांगितलं. त्यामुळे सेंटर कोर्ट असं दिसलं -

 

स्टेडियमची आसनक्षमता १४,१०० आहे असं गाईड म्हणाली. 

 

 

पण आता तिथे कोणीच नसल्याने ते अगदीच रिकामं रिकामं दिसत होतं.मात्र प्रेक्षक असताना इथे कसं वातावरण असेल याची कल्पना करता आली.

सुप्रसिद्ध रॉयल बॉक्स, जिथे राजघराण्यातील लोकांची बसायची जागा आहे, तो देखील असा झाकून ठेवल्यामुळे ओळखता आला नाही-

 

लंडनच्या लहरी पावसाळी हवामानामुळे सामन्यांत व्यत्यय येऊ नये म्हणून २००९ साली इथे उघड-बंद होणारं छत बसवण्यात आलं आहे-

ओळखीच्या दोन गोष्टी मात्र तिथे होत्या- एक म्हणजे ते Rolex चं घड्याळ -

 

आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे स्कोअरबोर्ड!

  यावर्षीच्या पुरुष आणि महिलांच्या अंतिम सामन्याचा स्कोअर इथे अजूनही दिसतोय-

सेंटर कोर्टमधून बाहेर पडताना वाटेत आजवरच्या विजेत्यांची नावं आणि फोटो अशा फलकांत दर्शवण्यात आली आहेत-

 

या सगळ्या महान विजेत्यांच्या नावांमध्ये लिअँडर पेस, महेश भूपती आणि सानिया मिर्झा ही भारतीय नावंही झळकताना पाहून अभिमान वाटला. विम्बल्डनच्या या गौरवशाली इतिहासात काही मोजक्या भारतीयांनी सर्वोच्च कामगिरी करून सुवर्णाक्षरांनी पान कोरलं आहे हे पाहून खूपच आनंद झाला! 

टीव्हीच्या पडद्यापासून सुरू झालेला आमचा विम्बल्डनचा हा प्रवास अखेर प्रत्यक्ष सेंटर कोर्ट पाहण्यापर्यंत येऊन पोहोचला होता!

(क्रमश:)