आमची इंग्लंडवारी : भाग १: प्रवासाआधीचा प्रवास !

१

माझा भाचा ( अक्षय आपटे ) गेली काही वर्षे इंग्लंडमधील वॉरिकशायर कौंटीमधील रॉयल लेमिंग्टन स्पा या शहरात राहतो. त्याच्या मुलाचा पहिला वाढदिवस (२७ जुलै) साजरा करण्यासाठी माझी बहीण (मुग्धा आपटे) आणि मेहुणे (सुनील आपटे) तिथे जाणार होतेच. तो दिवस साधून आपणही इंग्लंडला जावं आणि नंतरचे काही दिवस तिथे फिरावं असं मला वाटलं आणि आणि म्हणून मग आम्हीही इंग्लंडच्या प्रवासाची तयारी करू लागलो. आणि खरंच सांगतो आमचा हा प्रवासाआधीचा प्रवास मला खूप काही शिकवून गेला. 

तारीख आणि ठिकाण ठरल्यामुळे या वर्षी सुट्टी कधी घ्यायची आणि कुठे जायचं या चर्चा बादच झाल्या! म्हणजे कधी जायचं, कुठल्या देशात जायचं हा काही विषयच नव्हता ! बहीण, मेहुणे, भाचा आणि त्याची बायको ऐश्वर्या यांच्याबरोबर तिथे (म्हणजे लेमिंग्टन स्पाच्या आजूबाजूला आणि एकूणच इंग्लंडमध्ये )  काय काय बघायचं यावर मात्र सविस्तर चर्चा आम्ही केली. त्यात त्यांनी आम्हांला विचारलं की तुम्हांला काय काय बघायचं आहे ( must see ) हे सांगा त्याप्रमाणे ट्रिपचा कालावधी आणि कोणत्या दिवशी काय बघायचं हे ठरवता येईल. यासाठी सर्वप्रथम गुगल शरण गेलो. नंतर चॅट जीपीटीचीही मदत घेतली. अनेक यूट्यूब व्हिडिओ बघितले. ज्यांना इंग्लंडमध्ये राहायचा अनुभव होता अशा - माझा मित्र प्रशांत लेले( याचा उल्लेख पुढील ब्लॉग्ज मध्ये येईलच! प्रशांत लंडनमध्ये १८ वर्षे राहिला होता. तो प्रतिष्ठित  विम्बल्डन टेनिस स्पर्धेत अनेक वर्षे लाईन अंपायर होता), माझी मामे बहीण दीपा देवस्थळी- यांचाही सल्ला घेतला. पु ल देशपांडे यांचं 'अपूर्वाई' हे पुस्तक वाचून काढलं. सर्वात पहिल्यांदा इंग्लंड, तिथला समाज, तिथली संस्कृती याची ओळख मला 'अपूर्वाई'मधूनच झाली होती. त्यांना तेव्हा दिसलेले इंग्लंड आता  साठ-पासष्ठ वर्षांनंतर कसे असेल हे बघणे उद्बोधक ठरेल  असं मला वाटलं. पुलंव्यतिरिक्त माझ्यावर 'महाराष्ट्र टाइम्स' चे संपादक यांचाही प्रभाव आहे. त्यांचा  इंग्लंड, तिथली लोकशाही, तिथल्या वृत्तपत्रांविषयीचा  गाढा अभ्यास होता. त्यांची 'वैचारिक व्यासपीठे', 'मधुघट' आणि 'वाचता वाचता' ही तीन पुस्तके वाचली. अलीकडच्या काळातील इंग्लंडवरील एक सुंदर पुस्तक 'साहेबाच्या देशात' (लेखक गिरीश कुबेर)  हेही वाचलं. याशिवाय आवर्जून उल्लेख करावासा वाटतो माझे फेसबुक मित्र- महाराष्ट्र टाइम्सचे पत्रकार आणि लेखक श्री. श्रीपाद ब्रह्मे यांच्या त्यांच्या इंग्लड प्रवासावरील ब्लॉग्जचा ! त्यांचे ब्लॉग्ज खूपच माहितीपूर्ण आहेत आणि त्यांचा आमच्या प्रवासाच्या तयारीसाठी खूप उपयोग झाला. या सगळ्या वाचन/दृकश्राव्य अभ्यासातून इंग्लंडला जायच्या आधीच तो देश मला आवडू लागला(हे थोडं वादग्रस्त विधान आहे का? ज्या देशाने आपल्यावर दीडशे वर्षं राज्य केलं, तो देश आवडू कसा शकतो? असा प्रश्न कोणाला पडला असेल तरी हरकत नाही. कारण मी एवढंच म्हणेन की आता आपण स्वतंत्र झाल्यानंतर टेम्स नदीतून खूप सारं पाणी वाहून गेलं आहे !) कुठे जायचं आणि कुठे नाही हे ठरू लागलं आणि आमच्या ट्रिपचा आराखडा हळूहळू आकार घेऊ लागला.  २३ जुलै ते ५ ऑगस्ट अशा आमच्या ट्रिपच्या तारखा नक्की झाल्या. मग आम्ही व्हिसा प्रक्रिया सुरु केली. 

२ 

आपण इतक्या उत्साहाने ट्रिप ठरवतोय तर ती व्हिसाचा अडथळा पार करेल ना याचं मला दडपणच आलं होतं. व्हिसाचा अर्ज कसा लिहायचा आणि कोणती कागदपत्रं जोडायची यासाठी देखील भाच्याची बायको ऐश्वर्या हिची मदत झाली. अक्षयने आम्हांला एक औपचारिक इन्व्हिटेशन लेटर दिलं ज्यात त्या तिघांचे पासपोर्ट आणि त्याचा व्हिसा  नंबरही होता. याचा व्हिसा मिळण्याच्या दृष्टीने खूप उपयोग झाला. व्हिसा प्रक्रियेसाठी लागणाऱ्या कागदपत्रांविषयी मी आमचे सर डॉ विक्रांत महाजन आणि त्यांच्या सौ. डॉ अर्चना महाजन यांच्याशीही वेळोवेळी सविस्तर चर्चा केली. व्हिसा एजंटला हे काम न देता स्वतःच अर्ज केल्यामुळे जास्तीत जास्त खबरदारी घेतली. आम्ही तिघांनीही ऑनलाईन अर्ज १४ एप्रिलला भरले. आमची मुलगी तेव्हा दिल्लीत शिकत होती. त्यामुळे व्हिसाची आमच्या दोघांची आम्ही १ मे ची अपॉइंटमेंट(बायोमेट्रिक्स)  घेतली. आणि १४ मे ला आम्हां दोघांचा व्हिसा आला देखील!एवढ्या सहजपणे व्हिसा मिळाल्यामुळे  आपण उगाचच दडपण घेतलं होतं असं वाटलं. व्हिसा मिळाल्यानंतर  लगेचच आम्ही विमान तिकिटं  काढली. मुलीची परीक्षा झाल्यानंतर जूनमध्ये तिने अपॉइंटमेंट घेऊन देखील तिचाही व्हिसा वेळेत आला. ती विद्यार्थी आहे आणि तिचा खर्च मी करणार आहे याचं एक औपचारिक स्पॉन्सरशिप पत्र आणि विमान तिकिटं तिच्या अर्जात जोडल्यामुळे तिलाही व्हिसा मिळण्यात अडचण आली नाही. 

ज्यांना इंग्लंड प्रवास करायचा आहे आणि त्यासाठी काही 'टिप्स'  हव्या आहेत अशांसाठी मी एक-दोन गोष्टी सांगू  इच्छितो -

१) आम्ही आमच्याबरोबर एक पौंडसुद्धा रोखीत नेला नव्हता आणि आमचं काहीही अडलं नाही. कारण संपूर्ण इंग्लंड हा एक कॅशलेस देश आहे. सर्व ठिकाणी कार्ड पेमेंट चालतं. आम्ही दोघांनी फॉरेक्स कार्ड नेलं होतं. लंडनला ट्यूब किंवा बस प्रवासासाठी  मात्र प्रत्येकाकडे स्वतंत्र कार्ड असणं आवश्यक असतं. एक व्यक्ती एका प्रवासासाठी एकदाच पेमेंट करू शकते . तिने  दुसऱ्या व्यक्तीचं पेमेंट करायचा प्रयत्न केल्यास तिनेच एक्झिट केलं असं होतं. त्यामुळे प्रत्येकाकडे वेगळं कार्ड असणं गरजेचं! लंडनमध्ये आम्ही अक्षयकडे असलेलं Oyster कार्ड माझ्या मुलीसाठी वापरलं. फॉरेक्स कार्ड tap enable करणं मात्र आवश्यक आहे. 

२) विशेषतः लंडनमध्ये सगळीकडे प्रवास करणं सोपं जावं यासाठी City Mapper हे अतिशय उपयुक्त अँप आहे. त्यामध्ये प्रत्येक ठिकाणी पोचण्याचे वेगवेगळे मार्ग ( बस क्रमांक वा ट्यूबची कुठली लाईन वगैरे माहितीसह ) सांगितले जातात. शिवाय बस आपण ज्या स्टॉप वर उभे असतो तिथे किती वेळात येणार हे देखील समजतं (आणि खरंच ती त्या वेळी येते!) या सगळ्यासाठी अर्थातच आपल्या फोनवर इंटरनॅशनल रोमिंग घेणं आवश्यक ठरतं. अनुभवातून सांगतो की अनलिमिटेड डेटा असलेला पॅक निवडावा कारण तिथे गेल्यावर आपला इतर कुठलाही पॅक अति वापरामुळे संपू शकतो आणि त्याने आपली गैरसोय होऊ शकते.   

३

जशी जशी आमच्या प्रवासाची तारीख जवळ येऊ लागली तशी तशी आमची पॅकिंगची लगबग सुरु झाली. लंडनला आम्ही ५ दिवस Airbnb मध्ये राहणार होतो. तिथे सर्व सोयी असणार होत्या. म्हणून आम्ही नाश्ता आणि जेवणाचे ready to cook पदार्थ बरोबर नेले होते. ते तिथे खूप उपयोगी पडले. 

इंग्लंडमधील बेभरवशी हवामानाबद्दल खूप काही ऐकल्यामुळे आम्ही १५ दिवसांसाठी तिन्ही ऋतूंचा विचार करून  उन्हाळ्यासाठी टोप्या आणि सनस्क्रीन, पावसासाठी छत्र्या आणि थंडीसाठी स्वेटर्स असा सगळं जामानिमा केला होता! प्रत्यक्षात यंदा तिथे उन्हाळा जास्त असल्याने आणि पाऊस अजिबातच न पडल्याने छत्र्या अजिबात लागल्या नाहीत. त्यामुळे नंतर असं वाटून गेलं की आपण उगाच जास्तच सामान नेलं ! Of  course, retrospectively we are all wise ! 

२३ जुलै ला सकाळी मुंबईहून सुरु झालेला आमचा प्रवास त्याच दिवशी तिथल्या सकाळी ११.३० वाजता निर्धोकपणे संपला. हिथ्रो विमानतळावर इमिग्रेशनचे सोपस्कार पूर्ण केल्यावर आम्ही पुढील बस च्या प्रवासासाठी सेंट्रल बस स्टेशनच्या दिशेने निघालो. सुरवातीलाच एका लिफ्टमधून जायचं होतं आणि तिथेच रांगेच्या शिस्तीचा पहिला अनुभव घेतला. सर्वजण शांतपणे एका बाजूला रांगेत उभे होते. लिफ्टचे दार उघडल्यावर आधी उतरणाऱ्या लोकांना प्राधान्य दिलं जात होतं आणि मग लोक लिफ्टमध्ये शिरत होते. कसलाही आवाज नाही, घाई गडबड नाही.सारं काही एका सहज स्वाभाविक शिस्तीत चालू होतं !पुढे आम्हांला  बरंच अंतर चालायचं होतं आणि वाटेत योग्य ठिकाणी सूचनाफलक आणि बाण दाखवले होते त्यामुळे चुकायचं म्हटलं तरी आम्ही चुकू शकलो नसतो! 

 

(दोन्ही फोटो इंटरनेटवरून साभार )  

आम्ही बसने कॉव्हेन्टरीला जाणार होतो आणि तिथे अक्षय आम्हांला नेण्यासाठी येणार होता. बस येईपर्यंत थोडा वेळ होता. त्यामुळे वरच्या फोटोत दिसतोय त्याप्रमाणे असलेल्या वेटिंग लाउंज मध्ये आम्ही बसलो. इथे वेगवेगळ्या ठिकाणी जाण्यासाठी थांबलेली  शे दीडशे माणसं सहज असतील. पुलंनी सांगितलेल्या लंडनच्या अठरा पगड 'जातींचं' आम्हांला दर्शन घडलं. इथे गोरे होते, काळे होते आणि आमच्यासारख्या गहू वर्णाचे देखील! गोऱ्यांमध्ये देखील खुद्द इंग्लंडमधले, युरोपीय देशांतले ( त्यांच्या भाषांवरून ते लक्षात येत होतं ) अशा वेगवेगळ्या प्रांतांमधले होते. मुख्य म्हणजे प्रत्येक जण आपापल्या कामात व्यग्र! कोणाकडे इतरांना judge करण्याइतका वेळही नव्हता !

आम्ही बसलेलो असताना एक तरुण जोडपं त्यांच्या लहान मुलाला घेऊन आलं. इंग्रजी सिनेमाचा हिरो शोभेल असा देखणा नवरा, त्याची तेवढीच सुंदर बायको आणि दीड -पावणे दोन वर्षांचं ते बाळ ! बाळ प्रॅममध्ये शांतपणे बसलं होतं. कसलीही कुरकुर नाही. नवरा बसची वेळ बघायला डिस्प्ले बोर्डापाशी गेला. बहुदा यांची बस लवकरच सुटणार असावी असं वाटलं. मग नंतर लक्षात आलं की नवरा प्रवासाला जाणारच नव्हता. कारण त्याने आपल्या बायकोला निरोपाचं प्रेमळ आलिंगन दिलं. मुलाचे पापे घेतले. आणि तो या दोघांना सोडून गेला. काही मिनिटांत तो परत आला आणि त्याने येताना आपल्या बायकोसाठी खायचे पदार्थ आणले. तो लंडन मध्ये नोकरी करत असेल का आणि बायको-मुलगा दुसऱ्या गावी राहत असतील का? काही दिवस एकमेकांसमवेत घालवून ती आता परत निघाली असेल का ? परत निघताना नवरा-बायकोने एकमेकांना farewell kiss केलं. आणि मग तो नवरा निघून गेला. एक अतिशय गोड आणि रोमँटिक जोडपं होतं ते ! नंतर  त्या बायकोने आपल्या मुलाला खाऊ भरवला. मग बहुदा तिच्या बस सुटण्याचा पुकारा करण्यात आला असावा.  तिने सावकाश खाऊचा पसारा आवरला. आपली मोठी बॅग पाठीला लावली, बाळाचा प्रॅम सावरून कुठलाही  गोंधळ न करता अतिशय आत्मविश्वासाने ती बसच्या दिशेने झपाझप पाऊले टाकत निघून गेली. 

एकंदरीत ट्रिपची सुरुवात चांगली झाली !

                                                                                                                                                          (क्रमश:)

मिड लाईफ क्रायसिस: उत्तर:छंद -पक्षी निरीक्षण आणि फोटोग्राफी !

 

(आमच्या बीकन फौंडेशन या होमिओपॅथीच्या क्षेत्रात कार्यरत असणाऱ्या संस्थेतर्फे २००६ सालापसून आम्ही 'पर्याय' हा दिवाळी अंक काढत आहोत. सर्वसामान्य लोकांमध्ये होमिओपॅथी विषयी जागरूकता निर्माण व्हावी या हेतूने हा अंक काढला जातो. २०२५ सालच्या दिवाळी अंकाचा विषय ' मिड लाईफ क्रायसिस ' होता. या अनुषंगाने मी लिहिलेला लेख ब्लॉग स्वरूपात प्रकाशित करत आहे ) 

मला पक्षी निरीक्षणाची आवड बरीच वर्षे होती. दहावीच्या परीक्षेनंतर मी पक्षी निरीक्षणाचा एक अभ्यासक्रम पूर्ण केला होता. पुढे शिक्षण आणि नंतर व्यवसायामुळे हा छंद मागे पडला वा खूपच कमी झाला. पक्षी  पाहणे, त्यांचे आवाज ऐकणे आणि त्या निमित्ताने निसर्गाच्या सान्निध्यात राहणे हे अतिशय आवडायचे.कितीतरी जंगल सफारींचा आनंद घेतला  होता पण त्याकाळात कधीही पक्ष्यांचे फोटो काढावेत असं मात्र वाटलं नव्हतं. डोळेभरून पक्षी बघणे हीच प्राथमिकता होती. उलट जे लोक पक्ष्यांचे फोटो काढायचे आणि प्रत्येक फोटो मिळवण्यासाठी ते ज्या प्रकारे  जिवाचा आटापिटा करायचे,  त्यांची मी तशी टिंगलच करायचो. त्यांचे ते भले मोठे कॅमेरे...कॅमेरे कसले! तोफाच जणू! बंदुकीच्या गोळ्यांचा वर्षाव केल्याप्रमाणे सतत कॅमेरा चालवून फोटो काढणाऱ्यांचे मला तेव्हा नवलच वाटायचे. 'आधी डोळे भरून समोर काय आहे ते बघा आणि मग त्याचा फोटो काढा' असंच मला त्या फोटोग्राफर बद्दल वाटत असे.  नंतर मीही कधी फोटोग्राफर होईन  असं तेव्हा तरी मला वाटलंच नव्हतं. कारण तसं  म्हटलं तर मी खूप काही नवीन तंत्रज्ञान शिकणाऱ्यातला नाही. नवीन यंत्रांशी जुळवून घेणं आणि त्यातील बारकावे समजून घेणं हा काही माझा पिंड नाही. त्यामुळे कॅमेऱ्यासारख्या गुंतागुंतीच्या यंत्राशी आपलं कधी जमेल असं मला वाटलंच नाही. 

साधारण वयाची पंचेचाळीशी उलटल्यानंतर योगायोगाने शाळेच्या व्हॉट्सअँप ग्रुप मधून  काही मित्रांशी पुन्हा मैत्री जुळली आणि त्यातील  काही मित्र(डॉ सुश्रुत बडवे) आणि माझ्यात पक्षी निरीक्षण हा एक समान दुवा होता. मग आम्ही एकत्र पक्षी निरीक्षणाला जाऊ लागलो. तेव्हा लक्षात आलं की फोटो काढणं हा टिंगल किंवा कोणाला हिणवणे यापेक्षा कितीतरी पटीने गंभीर विषय आहे. किंबहुना फोटो काढल्याने पक्षी निरीक्षणाच्या छंदाला नवे आणि वेगळे आयाम प्राप्त होऊ शकतात असंही लक्षात आलं. कितीतरी वेळा असं व्हायचं की पक्षी बघे बघे पर्यंत तो उडून गेलेला असायचा व झाडात लपून जायचा. मग तो नेमका कुठला पक्षी होता याची रुखरुख मनाला लागून राहायची. पण जर त्याच  पक्ष्याला कॅमेऱ्यात कैद केलं असतं तर त्याची ओळख नंतर पटवणं शक्य झालं असतं. पक्ष्यांचे फोटो बघून त्या त्या पक्ष्याच्या आकार,रंगसंगती आणि  वैशिष्ट्यपूर्ण खुणांचा विचार करता येतो आणि त्याच्या सौंदर्याचा आस्वाद घेता येतो. 

Bluethroat (नीलकंठ)

(उदाहरणार्थ Blue Throat या सुंदर पक्ष्याला त्याच्या गळ्याच्या निळ्या रंगावरून ओळखलं जातं.) 

काही वेळा पक्ष्यांचे रंग त्यांच्या विणीच्या हंगामात वेगळे दिसतात आणि इतर वेळी ते वेगळे असतात ( उदाहरणार्थ Purple Sunbird (शिंजीर) पक्षी विणीच्या हंगामात त्याच्या नावाप्रमाणे जांभळा दिसतो पण इतर वेळी तो पिवळट दिसतो) म्हणजेच थोडक्यात सांगायचं तर फोटोग्राफीमुळे पक्षी निरीक्षणाच्या छंदाला बाधा निर्माण तर नसतीच झाली, उलट तो छंद आणखी विकसित व्हायला/वृद्धिंगत व्हायला मदत झाली असती असं वाटलं. आणि मग २०१६ पर्यंत हातात कॅमेराही न धरणारा मी फोटोग्राफी करायला (आधी) मनाने तयार झालो. 

मित्रांबरोबर सहलींना गेल्यामुळे फोटोग्राफीतील काही तांत्रिक शब्द कानावर पडले होते. पण शटर स्पीड म्हणजे काय, ISO हे काय असतं, कुठल्या mode वर कधी फोटो काढायचे, Point & shoot/ DSLR कॅमेऱ्यांमध्ये  नेमके काय फरक असतात  या प्राथमिक गोष्टीदेखील माहीत नव्हत्या. म्हणून कॅमेरा हाताळण्याआधी फोटोग्राफीचा एक छोटा अभ्यासक्रम पूर्ण केला. नंतर प्रश्न पडला की कॅमेरा कुठला घ्यायचा. कारण कितीही नाही म्हटलं तरी कॅमेरा घेणं ही आपल्या छंदासाठी केलेली आर्थिक गुंतवणूक आहे याचं भान ठेवावं लागलंच! आपल्याला जर हे नीटसं जमलं नाही, नुसताच आरंभशूरपणा झाला तर महागडा कॅमेरा कशाला घ्या! म्हणून निकॉन D 3200 हा एक एन्ट्री लेव्हल DSLR कॅमेरा घेतला. त्यावर हात बऱ्यापैकी साफ केल्यानंतर आणि आपल्याला फोटोग्राफी आवडत आहे (आणि थोडीफार जमत आहे ) असं लक्षात आल्यावर मग पुढे कॅमेरा बदलला. 

सुरुवातीला अर्थातच अनेकदा चुकत माकतच शिकत गेलो. फोटो हलणे (blur होणे), कधी पांढरा फटक तर कधी खूप गडद येणे, मूळ पक्षी केंद्रस्थानी न येता भलतीकडेच फोकस होणे या सारख्या चुका तर झाल्याच पण काही वेळा अनावधानाने फोटो डिलीट होणे वा  संपूर्ण कार्डच डिलीट होणे असेही प्रकार झाले. पण आपल्याला हे येत नाही किंवा आपण अशा चुका केल्या हे नि:संकोचपणे मित्राला वा आमच्या फोटोग्राफीच्या सरांना विचारल्यामुळे या चुका देखील सुधारता आल्या. यातूनच चांगला फोटो काढणे ही एक गोष्ट झाली आणि त्या फोटोवर पुढील संस्कार (post processing) करणं हेही तितकंच महत्त्वाचं आहे हे समजलं. सध्याच्या user friendly apps मुळे हे शिकणं आणि प्रत्यक्ष करणं देखील सोपं झालं. 

Practice makes man perfect ही उक्ती फोटोग्राफी सारख्या कलेला देखील लागू आहे . डिजिटल फोटोंच्या काळात पूर्वीसारखं 'कॅमेरा रोल वाया गेला' ही भीती आता राहिली नसल्यामुळे सराव करणं खूप सोपं झालं आहे. हातात कॅमेरा घ्या आणि फोटो काढा, बस्स!(पूर्वी हिरो होंडाच्या जाहिरातीची टॅग लाईन होती- fill it..shut it...forget it !तसंच काहीसं !) अर्थात पक्ष्यांचे फोटो काढायला तुम्हांला दर वेळी जंगलातच जायला पाहिजे असंही नाही. पुण्यासारख्या शहरात अजूनही काही नैसर्गिक अधिवास टिकून आहेत जिथे वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये अनेकविध प्रकारचे पक्षी बघायला मिळतात. अगदी ठरवलं तर रोजच्या अर्ध्या तासात देखील खूप काही बघायला मिळू शकतं. जसा शास्त्रीय संगीताचा रियाज करतात तसा हा देखील एक प्रकारचा रियाजच म्हटला पाहिजे. 

विशेषतः पक्ष्यांचे फोटो काढताना आणि इतरांनी काढलेले  फोटो बघताना काही गोष्टी लक्षात आल्या -

१) प्रकाशाचं भान - प्रकाश नेमका कुठून येत आहे, पक्ष्यावर तो कसा पडत आहे  आणि आपण कुठे आहोत आणि प्रकाश किती आहे(त्याची तीव्रता) यावर फोटो किती चांगला आहे हे ठरतं. त्यामुळे आपल्याला जितक्या लवकर हे भान येईल तेवढं चांगलं. 

२) फोटोची पार्श्वभूमि (background ) विशेषतः पक्ष्यांच्या फोटोसाठी हिरवी पार्श्वभूमि असणं आणि फोटोग्राफीच्या परिभाषेत ज्याला bokeh background म्हणतात ती असणं हे चांगल्या फोटोचं लक्षण समजलं जातं. Bokeh मध्ये  बॅकग्राऊंड blurry असते आणि त्यावर पक्षी उठून दिसतो. 

Pied Kingfisher (खंड्या)

३) पक्ष्याचा डोळा - महाभारतातील अर्जुन जसा माश्याच्या डोळ्याचा वेध घेतो तसा प्रत्येक फोटोग्राफर पक्ष्याचा डोळा सुस्पष्ट येण्यासाठी धडपडत असतो. 

Spotted Owlet (पिंगळा)

अडखळत आणि काहीशा  अनिश्चिततेच्या मानसिकतेमध्ये सुरु केलेल्या या फोटोग्राफीच्या प्रवासात हळूहळू जेव्हा जम बसू लागला तेव्हा एक त्यातून एक वेगळाच आत्मविश्वास आणि आनंद मिळाला. आपल्याला अजून ( म्हणजे या वयात देखील!) एखादी अवघड वाटणारी गोष्ट नव्याने शिकून आत्मसात करता येते याचं खूप समाधान वाटलं. याबरोबरच पक्षी निरीक्षणाचा आनंदही  द्विगुणित झाला. कितीतरी नवीन पक्षी बघायला मिळाले. आधी बघितलेल्या पक्ष्यांचं सौंदर्य नव्याने समजलं. जे पक्षी माहित नव्हते त्यांची Merlin सारख्या मोबाईल app मध्ये त्या पक्ष्याचा फोटो टाकून ओळख करून घेता आली. आपला हा आनंद इतरांमध्ये वाटण्यासाठी फोटो सोशल मीडिया वर पोस्ट करणं, फोटोफ्रेम्स करून त्या भेट देणं, पक्ष्यांच्या फोटोंचं कॅलेंडर करून ते भेटस्वरूपात देणं अशाही गोष्टी केल्या. 

या आनंदापलीकडे जाऊन विचार केला तर असं वाटतं की पक्ष्यांचे फोटो काढणं म्हणजे निसर्गात रमणं आहे. आपल्या रोजच्या धकाधकीतून, सर्व प्रकारच्या कोलाहलापासून दूर जाऊन फोटो काढताना निसर्गाशी एकतानता साधली जाते.भरतपूर येथील केवलादेव घन राष्ट्रीय अभयारण्यात गेलं तर संपूर्ण दिवसभर फक्त आणि फक्त पक्ष्यांचेच आवाज  ऐकू येतात. भारावून जायला होईल, भान विसरून जायला होईल इतका तो नाद कानांत घुमतो. हे देखील एक प्रकारे meditation च नव्हे काय!  

(European Roller)

शेवटी फोटो म्हणजे तरी काय आहे! निसटत्या सुंदर क्षणाला पकडून तो गोठवण्याचा एक प्रयत्न आहे! अशा क्षणांना आठवणींचं कोंदण देण्याचा प्रयत्न आहे. कारण फोटो म्हणजे केवळ तो पक्षी व त्याचे रंगरूप नाही तर तो काढण्याच्या प्रसंगाशी निगडित आपल्या भाव भावना देखील असतात. आपल्या आठवणी राहोत ना राहोत, संदर्भ बदलोत,  तो फोटो कालांतराने पुन्हा बघितल्यावर तो प्रसंग, त्यावेळचा आनंद, समाधान या सारख्या भावना निश्चितच ताज्या होऊ शकतात. आपल्या जगण्याचे चार क्षण सार्थकी लागले असं म्हणता येईल असं सामर्थ्य फोटोंमध्ये (माझ्यासाठी पक्ष्यांच्या फोटोंमध्ये) नक्कीच आहे कारण शेवटी आपण या फोटोंमधून सुंदर आठवणीच तर तयार करत असतो! 

Painted Stork (चित्र बलाक)

Gray Heron (राखी बगळा)

Vernal Hanging Parrot (भुंडा पोपट) 

पट्टेरी तरस (Striped Hyena) : एक फोटो ब्लॉग!

१ 

हे पट्टेरी तरस(Striped Hyena. Scientific name- Hyaena hyaena) आहे. लौकिक अर्थाने ना याचं रूप आकर्षक आहे ना रंग! पण निसर्ग साखळीत याचं महत्त्वाचं स्थान आहे. एक तर हा scavenger प्राणी आहे. म्हणजेच मृत प्राणी किंवा इतर प्राण्यांनी मारून अर्धवट खाल्लेले प्राणी हा खातो आणि निसर्गात एक प्रकारे सफाईचं काम करतो. शिवाय हा शिकारही करतो. विशेषतः गवताळ प्रदेशातील चिंकारा वगैरे प्राण्यांची शिकार करून हा त्या प्राण्यांची संख्या आटोक्यात ठेवतो. गवताळ प्रदेशात तर याचं स्थान खूपच वरचं आहे. इथे याचे स्पर्धक मुख्यतः लांडगे हेच आहेत. उत्तर आफ्रिका, पूर्व आफ्रिका, मध्य-पूर्व आशिया,मध्य आशिया, दक्षिण रशिया,जॉर्जिया, अझरबैजान आणि भारतीय उपखंड इतक्या विस्तीर्ण प्रदेशात तो आढळतो. जरी हा अतिशय चिवट, निशाचर प्राणी  असला तरी आता यांची संख्या हळूहळू कमी होत आहे आणि IUCN (International Union for Conservation of Nature) ने याचे वर्गीकरण जवळपास धोक्यात (Near Threatened) असं केलं आहे.नैसर्गिक अधिवास कमी होणे आणि त्यामुळे भक्ष्यांची संख्या कमी होणे ही तरसांची संख्या कमी होण्यामागची मुख्य कारणं आहेत.  

तरसाचे पुढचे पाय मागच्या पायांपेक्षा उंच असतात. त्यामुळे त्याच्या शरीराचा आकार देखील थोडा विचित्र दिसतो. डोकं मोठं, चेहरा छोटा आणि उंच आणि टोकदार कान, आखूड शेपूट असं याचं रूप ! नर मादीपेक्षा आकार आणि वजनाने मोठा असतो. रंग असा की गवताळ प्रदेशात पूर्णपणे मिसळून जाणारा. याची घ्राणेंद्रिये तीक्ष्ण असतात. त्यामानाने नजर आणि श्रवणशक्ती कमकुवत असते.जंगलं तसंच डोंगराळ प्रदेशातील कुरणांमध्ये याचा वावर असतो आणि तिथल्या गुहांमध्ये हा राहतो. नर आणि मादी दोघेही मिळून आपल्या पिल्लांचं संगोपन करतात.  

आम्हांला याच पट्टेरी तरसाची आणि त्याच्या कुटुंबाची वर वर्णन केलेली विविध रूपं अगदी जवळून आणि अतिशय निवांतपणे बघायला मिळाली. सुमारे तासभर त्याने आम्हांला दर्शन दिलं, त्याचाच हा फोटो रूपी ब्लॉग! 

२ 

१६ नोव्हेंबर २०२५ रोजी सकाळी भिगवणजवळील कडबनवाडी इथे माझा मित्र आणि उत्कृष्ट फोटोग्राफर डॉ सुश्रुत बडवे, मी आणि आमचे अनुभवी  गाईड आणि सारथी उमेश सल्ले गेलो होतो. हवेत चांगलीच थंडी होती. मात्र सफारीच्या सुरवातीलाच दोन लांडगे दिसल्यामुळे आमचा उत्साह वाढला होता आणि आता पुढे आणखी काय बघायला मिळणार याची उत्कंठा वाढलेली होती. आणि अचानक एका छोट्याशा टेकडीच्या मध्यावर एका गुहेबाहेर आम्हांला हे तरसाचे कुटुंब दिसलं. आम्ही जिथे होतो त्याच्यापुढे एक छोटीशी दरी आणि पलीकडे त्यांची गुहा होती. त्यामुळे आमच्यात आणि त्यांच्यात सुरक्षित अंतर होतं. म्हणूनच कदाचित ते तसे निवांत होते. पण तरीही सावध होते.

 कारण नाही म्हटलं तरी आमच्यासकट तिथे ७-८ गाड्या सहज होत्या. अगदी एकमेकांना खेटून! त्यापैकी काही तर ओपन जिप्सी होत्या. त्यामधून माणसं उभी राहिलेली होती. आम्ही जसे त्यांच्याकडे बघत होतो तसे त्यांच्या नजरेतून आमच्या कडे बघितलं तर किंवा आमचा आणि त्यांचा एक ड्रोन शॉट घेतला असता तर या सगळ्या गाड्यांची रांग,  आमची चांगल्यात चांगला फोटो मिळवण्याच्या दृष्टीने चाललेली लगबग, आमचा थोडाफार गलका आणि जवळपास प्रत्येकाच्याच कॅमेरारूपी तोफा हेच दृश्य दिसलं असतं! पण मगाशी म्हटल्याप्रमाणे आमच्यात आणि त्या तरस कुटुंबात व्यवस्थित अंतर असल्यामुळे आम्हांलाही चांगले फोटो मिळाले आणि त्यांनाही आमचा तसा काही त्रास झाला नाही. 

आमच्याबरोबर  कडबनवाडीमधला एक स्थानिक गाईड देखील होता. (वन खात्याच्या नियमाप्रमाणे तो बरोबर असणं बंधनकारक असतं.) त्याच्या म्हणण्यानुसार या कुटुंबातील पिल्लांचं प्रथमच दर्शन झालं आहे. त्यांचं वय साधारण ३-४ महिने तरी असावं. पिल्लं एवढी मोठी होऊनही ती पहिल्यांदा दिसत होती म्हणजे एका दुर्मिळ अनुभवाचे आम्ही साक्षीदार होतो. थंडीतल्या एका आळशी सकाळी एक आश्वस्त, निवांत कुटुंब बघायला मिळालं.तिथे एक फॅमिली पोर्ट्रेट नकळतच तयार झालं म्हणा ना! 

या फोटोतही एक प्रकारे समतोल आपसूकच साधला गेला आहे. पिल्लू, नर, पिल्लू आणि मादी अशा क्रमाने जणू अगदी ते ठरवून बसल्यासारखे बसले होते.  

 

नर एका पिल्लाला चाटत होता.. या स्पर्शातून एकमेकांमधील बॉण्डिंग दिसून येत होतं. 

 

या फोटोत त्यांची गुहा स्पष्ट दिसत आहे. 

 

आई मुलाला 'स्वच्छतेचे धडे' (त्याच्या मनाविरुद्ध?) देत आहे. 

काही वेळानंतर एक पिल्लू आपल्या पालकांपासून थोडं लांब  सकाळच्या कोवळ्या उन्हात जाऊन बसलं. आपलं अंग खाजवत बसलं. 

 

 

 

नंतर या पिल्लाजवळ नर आला. आणि त्यांच्यात कुठलंसं 'नॉन व्हर्बल कम्युनिकेशन' झालं. नराने या पिल्लाला 'स्वच्छतेचे धडे' दिले !आणि त्या पिल्लानेही ते एखाद्या आज्ञाधारक मुलाप्रमाणे ऐकून घेतले! 

यानंतर जे घडलं तो माझ्यासाठी एक वेगळाच अनुभव होता. एक humbling experience असं म्हटलं तरी चालेल. 

३

नंतर ते पिल्लू थोडं आणखी लांब गेलं आणि गवतात लपवून ठेवलेल्या शिकारीकडे गेलं. शिकार बहुदा ताजीच होती. तरसाचं पिल्लू मग ती शिकार तोंडांत घेऊन उचकटू लागलं.

त्याच्यासाठी हा सगळा भविष्य काळात स्वतंत्रपणे शिकार करून ती राखणे, इतर प्राण्यांपासून सुरक्षितपणे लपवून ठेवणे आणि ती कशी खाणे याचं ते प्रशिक्षणच असावं ! कदाचित शिकार कशी करायची याचंही प्रशिक्षण काल दिलं गेलं असेल. तरसाचं वैशिष्ट्य म्हणजे ते हाडं तोडून खाण्यात पटाईत आहे. त्याचं डेमो या पिल्लाने आम्हांला दिलं.

आम्ही लांब असल्या‌‌ने कोणत्या प्राण्याची शिकार आहे हे लगेच लक्षात आलं नाही .पण नंतर लक्षात आलं की ते एक चिंकाऱ्याचं पाडस होतं! एक पिल्लू जगावं यासाठी दुसऱ्या पिल्लाचा बळी गेला!

 

अर्थात इथे मानवी भावभावनांची फूटपट्टी लावण्यात काही अर्थ नाही. हा निसर्ग आहे आणि इथे Survival of the fittest! हा नियम आहे. 'जीवो जीवस्य जीवनम्!' हा इथला स्थायीभाव आहे. हे सगळं माहित असलं तरी याकडे एका वस्तुनिष्ठ निरीक्षकाच्या भूमिकेतून बघणं सुरूवातीला थोडं जडच गेलं. त्या कोवळ्या चिंकाऱ्याचं निष्प्राण लटकणारं डोकं डोळ्यापुढे नंतरही येतच राहिलं. 

अर्थात नामशेष होण्याचा धोका असणाऱ्या तरस या प्राण्याचं एक स्वस्थ आणि सुरक्षित कुटुंब बघण्याचा आनंदही यात होताच. अशा संमिश्र भावना मनात येत असताना मी समोरचं दृश्य डोळ्यात साठवून ठेवत होतो. निसर्गाच्या उदरात या अशा असंख्य कहाण्या दररोज लिहिल्या जातात आणि पुसल्याही जातात याचीही जाणीव यानिमित्ताने झाली!

 

Happy Birthday Shashi Mavshi (Dr. Shraddha Upasani)

 

She is Dr. Shraddha Upasani- my mother's younger sister, that's why my Mavshi(maternal aunt). She is a renowned Gynaecologist, practicing in Mulund since more than 50 years now. She might have dealt with 3-4 generations of patients in her long and illustrious practice. Today is her birthday (born on 03.09.1942) and she completes 83 years. But she is fit & active as ever. When it was her 60th birthday in 2002, we , her relatives, compiled a book called 'श्रध्दास्थान.'

 I too had written an article in that book. This Blog is the same article. But believe me that all that I have written still applies to her and even more.

(I thank my cousin sister Anjali (Sanjyot Sarawate) for giving typewritten text and also for the photos.) 

Celebrating Shashimaushi's 60th Birthday, is like celebrating Life. Because that is how she has been instrumental in shaping so many lives, in literal sense. And through the ideals that she stands for, she has made such a huge impact on so many of us that she is truly an Icon, Epitome of the entire Deosthalee - Upasani family. Thinking about her on this grand occasion, brings to my mind so many aspects that go on to make her personality, though I cannot claim that I have the fullest of skills to sketch such a multifaceted person in totality.

The first aspect is of course her work where she stands as a beacon - a guiding light to all of us. The total commitment that she has shown for such a sustained period of time in her work is amazing. Although few would argue that now she should relax a bit, she has in fact channelized all her energies into her profession. The glitz, glamour and glory (in terms of awards, TV interviews etc.) has in fact formally recognized the kind of hard work and commitment that  she has given to reach such heights.

If I start to think what it must take to run institutions like hospitals almost single handedly, I see a truly professionally evolved person in Shashi mavshi. Commitment and efforts, a vision about the future, effective time and resource management, updating with recent advances in the field when all put together will give you a mantra straight out of a B - school. But she has through her actions implemented this mantra to set an example. These institutions have likewise immortalized her work. They are the testimony of the kind of good work that she has done and goodwill she has generated in her profession.

Modern medicine and its branches have undergone many technical advances in last few decades. Her profession of Gynaecology - Obstetrics is no exception to it. To take a simple example, USG - which is so common now, was a far shot, say 25-30 yrs back. Laparoscopy,  different operation techniques have furthered the horizons of the science. Imbibing these methods and techniques into already established practice is a part of her evolving professional skills and competence.

Most important aspect of her work is the CARE of the patient. No hospital will grow without this. She has kept patient as core - to whom her maximum time and services are available, for whom the resources (like staff, other facilities and food also ) are of the best available quality and thus patients get value for their money. Medical stores, USG & all other modern tests and investigation facilities are  in fact the value addition for patients for whom it becomes a one-stop, time-saving proposition.

I am also quite astonished with her interest in general medicine. Generally speaking, if you are a specialist in one particular branch of medicine, you tend to shut off knowledge in other branches. But fortunately this has not happened with Shashi mavshi. And so we find her ably treating, diagnosing, managing or even operating for all sorts of illnesses. The best example for this is that once she diagnosed a rare entity like Kala-azaar in one of our relatives where even well qualified and experienced physicians were groping in dark and stretching the patience of the patient to maximum limit.

Above all, she is a true 'Healer' in the real sense of word. There are so many people who confide in her their problems and she becomes their 'Friend, Philosopher and Guide' acting as buffer/catalyst or soother. In this way too, she makes a lot of difference to other people's lives. And if all this was not enough, she has spontaneously helped financially to so many people in dire straits. This without blowing any trumpet or without being pompous about it. And her attitude towards those people doesn't change a bit. She is her usual self, as if she had done nothing great. This hand of generosity, coming when it is required most, has helped people to literally to come out of life threatening illnesses, or make their careers. She has always BEEN THERE when it is required. Isn't that yet another form of CARE ? She is thus a KALPATARU for all of us - standing tall, yet serving & caring for everybody in every possible way.

When you give a major part of yourself for others, at personal level have very little space for you. Especially for a woman, this applies all you the more. When career is a priority, family tends to come second and then self. But I think Shashi mavshi has wonderfully balanced between work and family, even if that may have meant lot of stretching of her own resources. At the family level, she has ably and aptly fulfilled the roles of wife, daughter-in-law, mother eldest sister - in - law etc. All these roles are demanding and full of expectations. It is a tight - rope walk to live up to these roles and they test sensitivity to excel in profession such as hers.

And then of course there are these aspects of her which brings her closer to lesser mortals like us- she loves the rainy weather (especially, damp cold weather with cold winds blowing), craves for ice cream, likes to cook and serve (आग्रह करणे is her strong forte) and yes, amidst all her busy schedule, she tries to find time for her favourite TV serials (previously 'Saans', Ek Mahal Ho Sapno Ka etc). Those who know her will always recall the noise of her effervescent, cascading, fountainous laugh. This bubbly smile is as good as her trademark.

She also loves poetry. I have a faint inkling that she might, even be penning few of them by herself. I don't see any better way to end my article than by quoting few lines from two poems.

HERE'S WISHING HER

Happy 60th Birthday.

Many Many Happy Returns of the Day !!......

देखणे जे हात ज्यांनी नवागता आणिले

मंगलाने गंधलेले सुंदराचे सोहळे

देखणी ती पाऊले जी ध्यासपंथे चालिती 

वाळवंटातुन सुध्दा स्वस्तिपदमे रेखिती 

(बा. भ. बोरकर)

And also-

Some People seem to specialize 

In doing thoughtful Deeds.

Before you ask, they understand 

Your problems & your needs.

Quietly, they do their best.

To help, inspire & cheer,

And everything looks brighter

Right away, because They're near.

They always have a lot to do

But still find time to spare

To listen and to give advice,

Because They really care.

They find joy in making others Happy.

They make this world a better place

By Practicing the art of

reaching out to others

And by giving...........from the Heart. 

(Amanda Bradley)

आमची पेंच ट्रिप : स्त्रीशक्तीच्या 'मनिषे'चा 'बिंदू'?

(या ब्लॉगचं हे असं विचित्र शीर्षक वाचून काहींच्या भुवया उंचावतील. पण ब्लॉग पूर्ण वाचल्यावर शीर्षकाचा उलगडा निश्चितच होईल असं वाटतं.) 

१ 

कोव्हिडमुळे २०२० साली रद्द करावी लागलेली आमची पेंचची ट्रिप मागे पडली ती पडलीच आणि आम्ही शेवटी २०२५ साली एप्रिल महिन्यात तिथे जाऊन आलो. या मधल्या काळात अभयारण्यात जाऊन (फक्त) वाघ बघण्याबद्दल माझं मत बदललं होतं आणि अलीकडे तर पक्षीनिरीक्षण आणि पक्ष्यांचे फोटो काढायची खूपच आवड निर्माण झाली असल्यामुळे पेंचला गेलो तरी एक वेळ वाघ नाही दिसला तरी चालेल, पण पक्षी दिसले पाहिजेत(आणि त्यांचे फोटोही काढता आले पाहिजेत)  असं मी आमचे ट्रिप आयोजक मंगेशसिंग ठाकूर(Jungle Trackers)  यांना म्हणालो. यावर ते म्हणाले - 'पक्षी तर बघायला मिळतीलच, पण जंगलाची खरी शान वाघच आहे. एवढं लांब येऊन वाघ नाही बघितला तर कसं वाटेल?' त्यामुळे आमच्या ५ सफारींमध्ये सुरवातीला  वाघ बघायचा प्रयत्न करायचा आणि उरलेल्या वेळेत बाकीचं जंगल आणि पक्षी बघायचे असं ढोबळमानाने ठरलं. ऐन एप्रिल महिन्यात विदर्भात आम्ही का गेलो असू असा प्रश्न काहींना पडला असेल तर एप्रिल-मे हे महिने कुठल्याही जंगलात वाघ बघण्याच्या दृष्टीने सर्वात चांगले समजले जातात. उन्हाळ्यामुळे वाघ पाणवठ्याजवळ येण्याची, पाण्याजवळच थांबण्याची शक्यता जास्त असते. तसंच उन्हाळ्यामुळे गवतही वाळ्लेलं असल्याने त्यामधून वाघ दिसण्याची शक्यता असते. आणि जंगलामध्ये सफारी दरम्यान फारसं उकडत नाही असा आमचा या आधीच्या ट्रिपचा अनुभव आहे. शिवाय रिसॉर्ट वर एसी असतोच. त्यामुळे आमच्या सोयीइतकाच वाघ दिसण्याच्या शक्यतेचा विचार करून ट्रीपसाठी आम्ही हा काळ निवडला. 

२ 

२४ एप्रिलला सकाळी ५. १० मिनिटांनी आमचं पुण्याहून  नागपूरचं इंडिगो विमान होतं. कधी एकदा त्या विमानाचं उड्डाण होऊन आपण आधी नागपूर आणि पुढे पेंचला पोचू असं मला झालं होतं. त्यामुळे विमानात हवाईसुंदरींच्या सुरक्षाविषयक सूचना आणि त्यांच्या यंत्रवत कवायतींची औपचारिकता कधी संपते असं वाटत होतं. या कवायती सुरु होण्याआधी विमानाच्या कॉकपिटमधून एका महिलेचा आवाज आला आणि तो ऐकून मी माझ्या सीट मध्ये अक्षरश: सरसावून बसलो. त्या महिलेने हिंदी आणि इंग्रजीतून प्रवाशांशी संवाद साधला. 'सुप्रभात'ने सुरुवात करून ती म्हणाली- "मी कॅप्टन भार्गवी गडकरी आणि आज विमानात माझी  सहकारी (को- पायलट ) दीक्षा सिंग आहे !" तिने विमानातील बाकीच्या क्रू सदस्यांची नावं (हवाईसुंदरी) सांगितली. त्याही अर्थातच महिला होत्या. म्हणजे आमचं आजच विमान हे संपूर्णतः महिला चमू चालवणार होता. माझ्या आजवरच्या विमान प्रवासात हे पहिल्यांदाच झालं असल्यामुळे मला या गोष्टीचं  खूपच अप्रूप आणि कौतुक वाटलं. पुढे कॅप्टन गडकरींनी पुण्याची हवा आणि नागपूरची हवा, दोन्ही ठिकाणचं तापमान वगैरे सांगितलं. आपण साधारण ३७००० फूट उंचावरून प्रवास करणार आहोत हे ही सांगितलं आणि शेवटी आधी ज्या आवाजात बोलत होत्या त्याच आवाजात म्हणाल्या - "आजच्या विमान प्रवासात तुम्हां सर्वांबरोबरच माझी आई आणि बहीण देखील आहेत. त्या नागपूरहून पुढे जंगल सफारीला जाणार आहेत. तुम्हां सगळ्यांचा विमान प्रवास सुखकर होवो आणि माझ्या आई आणि बहिणीला जंगल सफारीत नक्कीच काहीतरी चांगलं बघायला मिळो यासाठी शुभेच्छा!" हे ऐकून तर मला आणखीच आनंद झाला. त्या कॅप्टन गडकरींच्या आईंना किती छान वाटलं असेल की आपण प्रवास करत असताना आपली मुलगीच विमानाचं सारथ्य करत आहे! किती आनंद, अभिमान आणि समाधान वाटलं असेल त्यांना ! खरं तर माझी खूप इच्छा होती की त्या माऊलीला भेटून त्यांचं अभिनंदन करून, त्यांचा आनंद आपणही द्विगुणित करावा. पण एवढ्या मोठ्या विमानात काहीच ओळख नसताना त्यांना नेमकं शोधायचं कसं असा प्रश्न होता. मात्र मी मनोमन त्यांना नमस्कार केला. कॅप्टन  गडकरी म्हणाल्या तसं आमचा विमान प्रवास अतिशय चांगला झाला. टच डाऊनच्या वेळी पोटातलं पाणी देखील हललं नाही. एकंदरीत ट्रिपची सुरुवात चांगली झाली !

३ 

पेंच हे महाराष्ट्र आणि मध्यप्रदेशच्या सीमेवर असलेलं एक मोठं अभयारण्य आहे. (एकूण क्षेत्रफळ ७५८ चौरस किमी ). जंगलाच्या कोअर आणि बफर झोन मध्ये प्रवेश करण्यासाठी वेगवेगळी गेटस आहेत. ( तुरिया, कर्माझारी, जमतारा ही काही मध्यप्रदेश मधील गेटस तर सिल्लारी, खुरसापार, चोरबाहुली ही  काही महाराष्ट्रातील गेटस आहेत) आमच्या २५ एप्रिल च्या दोन्ही सफारी खुरसापार गेटच्या होत्या. आदल्यादिवशी संध्याकाळी आम्ही तुरिया गेटमधून एक सफारी केली होती. २५ तारखेला खुरसापार मधील दोन आणि २६ तारखेला सिल्लारीच्या दोन अशा आमच्या उर्वरित सफारी होत्या. 

सकाळच्या सफारीसाठी आम्ही आमच्या रिसॉर्ट वरून सव्वा पाचलाच निघालो होतो. रिसॉर्ट पासून गेट पर्यंत पोचायला पंधरा वीस मिनिटं लागणार होती शिवाय सफारीसाठी परमिटची औपचारिकता(ओळखपत्र तपासणी वगैरे) करण्यात वेळ मोडू नये आणि आपण लवकरात लवकर जंगलात प्रवेश करावा यासाठी हा खटाटोप ! त्याप्रमाणे आम्हांला लवकरच एक जिप्सी(open gypsy) गाडी देण्यात आली. आमच्या गाडीचा ड्रायव्हर रुपचंद होता. आम्हांला आमचे मोबाईल जंगलात नेता येणार नाहीत असं सांगण्यात आलं होतं. हल्ली मोबाईल गेटवरच जमा केले जातात. प्रत्येक जिप्सीमध्ये ड्रायव्हर बरोबर एक गाईड देखील असतो. आम्ही आमच्या गाईडची वाट बघत थांबलो होतो तर अचानक एक सर्वसाधारण उंचीची, तीस-बत्तीस वयाची, सावळ्या वर्णाची, थोड्याश्या आडव्या बांध्याची, गोल चेहऱ्याची एक महिला आमच्या गाडीत बसली.तिचे डोळे टपोरे आणि चेहरा हसरा होता. "गुड मॉर्निंग ! मी मनिषा ! आजच्या सफारीसाठी मी तुमची गाईड, तुमच्या बरोबर असणार आहे. " तिने स्वतःची ओळख करून दिली. आजवर मी कमीतकमी पाच जंगलं तरी बघितली आहेत. पण आमच्याबरोबर कधीही महिला गाईड नव्हती. हा अनुभव आमच्यासाठी म्हणूनच नवा आणि वेगळा होता. मनिषाने camouflage ड्रेस परिधान केला होता. शिवाय त्याच प्रकारची टोपी घातली होती आणि टोपीच्या आत केस बांधले होते.  बरोबर सकाळी  सहा वाजता जंगलाचं प्रवेशद्वार उघडण्यात आलं आणि आम्ही एका उत्साही वातावरणात सफारीला सुरुवात केली. 

४ 

ऐन उन्हाळा असला तरी हवा प्रसन्न होती. चालत्या जीपमधून प्रवास करत असल्याने छान वारा लागत होता. सकाळच्या वेळी जंगलात एक झाडा-पानांचा मंद वास येत असतो. तसा तो आजही येत होता आणि त्याने मन प्रफुल्लित होत होतं. आमची गाईड मनिषा खुरसापार जंगलाविषयीची माहिती आम्हांला सांगू लागली. इथे साधारण १३ वाघ आहेत...इथली झाडं आम्हांला तिने दाखवली-

Indian Ghost tree (Sterculia urens) 

Crocodile bark tree (Terminalia elliptica ) (मराठी नाव-ऐन ) 

Terminalia bellirica (मराठी नाव- बेहडा) 

Mahua (Madhuca longifolia)(मराठी नाव- मोह ) 

Cleistanthus collinus (मराठी नाव- गराडी ) 
(सर्व फोटो आणि झाडांची शास्त्रीय नावं -इंटरनेटवरून साभार) 

झाडांच्या मराठी नावांबरोबरच ती त्यांचा थोडक्यात उपयोगही सांगत होती. उदाहरणार्थ - गराडी झाडाचं लाकूड मजबूत असतं आणि घरं बांधण्यासाठी त्याचा उपयोग केला जातो. मोहाची फुलं चितळ हरीण खातं आणि त्यामुळे नराच्या शिंगांना मखमली चमक येते आणि त्यानंतर त्यांचा विणीचा हंगाम सुरु होतो. 

आम्ही काल  तुरियाला गेलो होतो हे तिला सांगितलं होतं. त्यामुळे तिने खुरसापार  आणि तुरिया मधील फरक सांगितले. तुरिया मध्ये तृणभक्षी जनावरं(चितळ, सांबर)  संख्येने जास्त आहेत. तुरिया मध्ये गवताळ कुरणं जास्त आहेत आणि नैसर्गिक पाणवठ्याच्या जागा जास्त आहेत. या सगळ्यामुळे वाघ तुरिया मध्ये लवकर सापडू शकतो कारण सगळे प्राणी वाघाच्या हालचाली झाल्या की एक विशिष्ट प्रकारचा आवाज काढतात- धोक्याची सूचनाच जणू! (alarm call) खुरसापार मध्ये हे तृणभक्षी प्राणी विरळ असल्यामुळे या कॉल्स वरून वाघ शोधणं अवघड असतं. हल्ली मोबाईल फोन जंगलात नेण्यावर बंदी असल्यामुळे एखाद्या जिप्सी मधील लोकांना वाघ दिसला तरी ते इतरांना कळवू शकत नाहीत. या सगळ्यामुळे इथे वाघ दिसणं आणि शोधणं किती अवघड आहे याची आम्हांला कल्पना आली. मनिषा आणि ड्रायव्हर रुपचंद दोघेही आमच्या प्रत्येक छोट्या मोठ्या प्रश्नांची न कंटाळता उत्तरं  देत होते पण दुसरीकडे त्यांचे कान आणि डोळे वाघाचा वेध घेत होते. आणि अचानक त्या दोघांनाही कच्च्या रस्त्यावर वाघाच्या पाऊलखुणा दिसल्या(pug marks) 

(वरील तिन्ही फोटो: स्मृती पुसाळकर )

पायांचे ठसे ताजेच होते. म्हणजे वाघ नक्कीच जवळपास असणार. आणि थोडं पुढे गेल्यावर आम्हांला एक वाघीण दिसली. अगदी मनभरून बघायला मिळाली. वाघ बघितल्यावर आम्हांला जेवढा आनंद  झाला होता तेवढाच मनिषाला देखील झाला. मला तिने विचारलं देखील- फोटो घेता आले ना व्यवस्थित? तिला मी काढलेले फोटो दाखवले तेव्हाही तिचा चेहरा आनंदी झाला होता. वाघ बघितल्यावर तिने आम्हांला बाकीचं जंगल आणि वेगवेगळे पक्षी तेवढ्याच उत्साहाने दाखवलं. गाईड लोकांसाठी प्रशिक्षण आणि परीक्षा दार वर्षी असते असं ती बोलता बोलता म्हणाली. त्यानुसार सगळ्यांना श्रेणी देण्यात येते आणि त्याप्रमाणे त्यांना काम मिळतं असं समजलं. तिचं एकंदरीत काम बघता तिला वरचीच श्रेणी मिळत असावी. 

आमची सफारी यशस्वी झाली आणि गाडी पुन्हा प्रवेशद्वारापाशी आल्यावर मनिषा पटकन गाडीतून उतरली आणि आम्ही तिला धन्यवाद देण्याऐवजी तीच आम्हांला त्याच हसऱ्या चेहऱ्याने 'थँक यू' म्हणाली आणि गेली सुद्धा ! तिच्याबरोबर आम्हां सगळ्यांचा फोटो काढायचं राहूनच गेलं. आदल्या दिवशीचे गाईड आणि ड्रायव्हर दोघेही टिप मिळावी यासाठी विशिष्टप्रकारे बोलत होते आणि आम्ही टिप देईपर्यंत थोडेसे घुटमळत होते. पण मनिषाने अशी कोणतीही अपेक्षा ठेवली नाही हे विशेष! 

५

'बिंदू' ! खुरसापारला आम्हांला दिसलेली वाघीण ! अतिशय डौलदार  चाल... रुबाबदार राजबिंडं रूप ! आमच्या गाडीच्या ती पुढेच होती त्यामुळे तिचे बरेचसे फोटो पाठमोरे आले.एक दोनदाच तिने वळून बघितलं आणि तो क्षण कॅमेऱ्यात टिपता आला.

 

मात्र तिची चाल डोळेभरून बघणं हा देखील एक विलक्षण अनुभव होता! तिच्या पुढे एक गाडी होती. मध्ये ती आणि तिच्यामागे आम्ही. आमच्यामागे दोन-तीन गाड्या ! एवढ्याच लोकांना ती बघायला मिळाली. बिंदूच्या पुढची गाडी आधी विरुद्ध दिशेला तोंड करून होती. पण बिंदू जशी जशी पुढे चालत होती तसं त्या ड्रायव्हरला काय वाटलं काय माहित! त्याने गाडी रिव्हर्स घेऊन गाडीचं तोंड तिच्याकडे केलं. हे सगळं बिंदू बघत होती. पण तिचं चालणं सुरूच होतं. फक्त पुढच्या गाडीचा ती अंदाज घ्यायची आणि  तिच्या तिच्या त्याच शांत लयीत ती चालत होती. तिच्या चालीत अरेरावी नव्हती, आक्रमकता नव्हती आणि आवेशही नव्हता. होता फक्त ठाम आत्मविश्वास !  या जंगलातील तिच्या स्थानाबद्दल वाटणारा आश्वासक आत्मविश्वास! तिचा रुबाब एवढा की त्यापुढे मनुष्य प्राण्याला देखील माघार घेऊन तिला वाट करून द्यावी लागत होती! गाईड मनिषाने सांगितलं की बिंदूने काही आठवड्यांपूर्वीच तीन पिल्लांना जन्म दिला होता. तिची पिल्लं ठेवून ती सकाळच्या वेळी कदाचित पाणी पिण्यासाठी गेली होती आणि आता ती पिल्लांजवळ परतत होती. मात्र वाटेत थोड्याथोड्या वेळाने थांबून ती झाडांवर मूत्र विसर्जन करून तिच्या इलाख्याची खूण इतर वाघांसाठी मागे ठेवत होती. आमच्याबरोबर...नव्हे, आम्ही बिंदूबरोबर, जवळपास एक किलोमीटर तरी चाललो असू. नंतर ती रस्ता ओलांडून तिच्या पिल्लांच्या दिशेने निघून गेली..आमच्यासाठी एक संस्मरणीय अनुभव मागे ठेवून ! 

पेंचच्या ट्रिप मध्ये पुढे संध्याकाळी आम्हांला चार वाघ दिसले.. दुसऱ्या दिवशी दोन बिबटे दिसले. भरपूर पक्षी बघितले. पण 'बिंदू' ला बघणं हा माझ्यादृष्टीने आमच्या ट्रिपचा सर्वोच्च बिंदू होता ! 

 

(दोन्ही व्हिडिओ - स्मृती पुसाळकर)

पुस्तक परीक्षण : 'निळे आकाश हिरवी धरती' -मिलिंद बोकील

  

आपल्याला मंगोलियाबद्दल खूपच तुटपुंजी माहिती असते. आशिया खंडात चीनजवळचा हा देश आहे, त्यात गोबी नावाचे वाळवंट आहे, मंगोलियाची राजधानी उलानबातर आहे हे आपण भूगोलात शिकलेले असते. दक्षिण पूर्व आशिया, चीन जपान मधील राहणाऱ्या लोकांना मंगोल वंशीय म्हटलं जातं हे आपल्याला माहित असतं. इतिहासाची ज्यांना आवड आहे त्यांना चेंगिझखान आणि त्याच्या लढाया याबद्दल माहिती असते. पण यापलीकडॆ मंगोलिया देश, तिथली संस्कृती याविषयी सर्वसामान्य मराठी वाचकांना फारशी माहिती नसते. आणि म्हणूनच डॉ मिलिंद बोकील यांचं 'निळे आकाश हिरवी धरती' हे त्यांच्या मंगोलिया मध्ये जाऊन, तिथल्या प्रतिकूल हवामान, कठीण भूप्रदेशात राहून  केलेल्या समाजशास्त्रीय संशोधनावर आधारित पुस्तक मराठी वाचकांसाठी महत्त्वपूर्ण आहे. 

 या पुस्तकाने डॉ बोकीलांनी  सर्वसामान्य मराठी वाचकाला एक नवा विचार, जगाकडे बघण्याची नवी दृष्टी दिली आहे. सहसा आम्ही केवळ आमच्या आजूबाजूचाच विचार करतो, फारतर आमच्या देशाचा. परंतु आपल्याला माहित नसलेल्या प्रदेशातील  लोक तिथल्या वातावरणाशी कसे जुळवून घेतात, तिथल्या परिस्थितीशी कसा सामना करतात आणि  आपलं आयुष्य कसं जगतात याविषयी त्यांची निरीक्षणं, तिथल्या लोकांच्या मुलाखती याद्वारे मांडलं आहे. आपले प्रश्न आणि त्यांचे प्रश्न काही बाबतीत वेगळे आहेत, परंतु जागतिक हवामान बदल आणि त्यामुळे होणारे परिणाम आपण जसे भोगत आहोत तसे त्या देशातील लोकदेखील या समस्येतून जात आहेत. या सगळ्या परिस्थितीकडे अत्यंत तटस्थ/वस्तुनिष्ठपणे बघून त्याचा अभ्यास आणि त्याचे निष्कर्ष डॉ बोकीलांनी  पुस्तकात मांडले आहेत. पुस्तकात त्यांनी तिथल्या पशुपालक समाजातील १२ कुटुंबांचा अभ्यास केला आहे. पण तरीही हे पुस्तक म्हणजे केवळ या अभ्यासाचे सादरीकरण नाही. 

पुस्तकात  त्यांनी मंगोलियाबद्दल  वेगवेगळ्या परिप्रेक्ष्यातून लिहिले आहे. तिथले हवामान,पर्यावरण  भूगोल हे तर झालंच याशिवाय तिथलं राहणीमान, पोशाख यापासून तिथल्या घरांची रचना(ती कशी बांधली जातात याविषयीदेखील लिहिलं आहे) यावर लिहिलं आहेच शिवाय , तिथलं अन्न आणि ते पदार्थ करण्याची कृती, त्यांची भाषा-संस्कृती, तिथला इतिहास, लोकसंख्याशास्त्र, जीवशास्त्र(वनस्पती आणि प्राणिशास्त्र) आणि अर्थातच या सगळ्याचा समाजशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून केलेला विचार हेही यात आहे ! आम्हांला वैद्यकशास्त्राच्या अभ्यासक्रमात PSM नावाचा विषय होता. तो विषय शिकवणारे आमचे प्राध्यापक आम्हांला त्यांच्या पहिल्याच तासाला म्हणाले होते की PSM म्हणजे anything and everything under the sun ! हे पुस्तक वाचताना मला त्यांच्या या वाक्याची प्रकर्षाने आठवण झाली. एक समाजशास्त्रज्ञाला किती वेगवेगळे विषय कवेत घ्यावे लागतात याची जाणीव झाली. 

 मंगोलियामध्ये समाजशास्त्रीय संशोधन करण्याच्या उद्देशाप्रती लेखक एवढे कटिबद्ध होते  की त्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या सर्व काही गोष्टी त्यांनी केल्या. मग ते तिथे पोचण्यासाठी घ्यावे लागणारे कष्ट असोत किंवा तिथल्या खानपानाच्या सवयींशी जुळवून घेणं असो.तिथल्या खाण्याच्या वेगळ्या चावी, त्या पदार्थांचे वास त्या पदार्थांमुळे पोटावर झालेले दुष्परिणाम या सगळ्याची तमा न बाळगता लेखक  सर्व अनुभवांना सामोरे गेले. तिथल्या लोकांच्या पाहुण्यांच्या स्वागत  करायच्या चालीरीती आणि त्याबद्दल त्यांची पाहुण्यांकडून असलेली अपेक्षा याबद्दल देखील त्यांनी कुठलेही आढेवेढे घेतले नाहीत. आपण ज्याला 'When in Rome, do as the Romans do!' असं म्हणतो तसं तिथे राहायचं तर तिथल्या लोकांसारखं वागायचं असं त्यांनी केलं आणि म्हणूनच तिथल्या वास्तव्याच्या काळात ते तिथल्या लोकांशी पूर्णपणे मिळून मिसळून राहू शकले. मुख्य म्हणजे हे सगळेच अनुभव त्यांनी एक लेखक म्हणून असलेली आपली प्रतिमा बाजूला ठेवून प्रांजळपणे पुस्तकात मांडले  आहेत हे विशेष!  

मिलिंद बोकील हे माझे अत्यंत आवडते लेखक आहेत. पण  त्यांचं लिखाण आवडण्यामागे काय कारणं आहेत याबद्दल मी जेव्हा विचार करतो तेव्हा एक गोष्ट लक्षात येते की ते नेहमीच लिहिताना त्या त्या व्यक्ती/समूहाची परिस्थिती सविस्तरपणे मांडता आणि या कॅनव्हास वर त्या व्यक्ती/समूहाबद्दल लिहितात.परिस्थिती आणि माणूस असं दोन्हीचं विश्लेषण असल्याने लिखाण परिपूर्ण होतं. एक होमिओपॅथिक डॉक्टर म्हणून आमची कार्यपद्धति  देखील अशीच आहे. कुठल्याही पेशंटच्या स्वभावाचा विचार करताना आम्ही देखील आधी त्या व्यक्तीची परिस्थिती समजून घेतो आणि मग त्यामध्ये त्या व्यक्तीच्या reactions चा विचार करतो. या पुस्तकात देखील मंगोलिया मधील सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक परिस्थितीचा विचार करून तेथील लोकांच्या जीवनमानाविषयी त्यांनी निष्कर्ष नोंदवले आहेत. 

पशुपालन या व्यवसायाविषयी खरं तर मला काहीही माहिती नाही. त्या व्यवसायाची पद्धत, त्यातून मिळणारे उत्पन्न आणि बदलत्या परिस्थितीप्रमाणे झालेली स्थित्यंतरे आणि यातील आव्हाने याविषयी मिलिंद बोकीलांनी खूप सविस्तरपणे मांडणी केली आहे. पशुपालक कमी होणे मात्र पशूंची संख्या वाढणे, गवताच्या उपलब्धतेनुसार पूर्वी केलं जायचं ते स्थलांतर आता कमी होणे ( आणि स्थिर राहिल्याने गवताच्या नैसर्गिक प्रतीवर दुष्परिणाम होणे), नव्या पिढीचा पशुपालनाकडे कल न राहता ती राजधानी व मोठ्या शहराकडे वळणे, नवी पिढी आधीपेक्षा जास्त शिक्षित होणे, स्त्री- पुरुष यांच्या नात्यात (आपल्यापेक्षा) जास्त मोकळेपणा असणे, तिथल्या स्वयंपाकाच्या पद्धतीमुळे स्त्रीला जास्त मोकळीक मिळणे, तेथील स्त्रियांनी  स्वतंत्र/एकट्या राहून पशुपालनासारखे अवघड कामदेखील करणे, तिथल्या घराघरांमध्ये आधुनिक उपकरणं असणे (फ्रिज, गाड्या, सौर ऊर्जेवर चालणारे दिवे  इ) यासगळ्या विषयी लेखक एका तटस्थ निरीक्षकाच्या भूमिकेतून नोंद घेतात. 

मिलिंद बोकीलांच्या  सर्वच लिखाणात एक शांतता असते, एक ठहराव असतो. हे पुस्तक देखील त्याला अपवाद नाही. विशेषतः भाग १९ मध्ये बोकीलांनी  तिथल्या निर्जन कुरणांवर पहुडले असताना केलेलं वर्णन हे खूपच तरल, भावस्पर्शी आणि शांतावणारं आहे. अकर्माचा आनंद असं  याला त्यांनी म्हटलं आहे ते योग्यच आहे. याकाळात होणारा आत्मसंवाद हा अतिशय वेगळ्या पातळीवरचा आहे. अशा प्रकारचा एक विलक्षण शांततेचा अनुभव आम्ही आमच्या काश्मीर ट्रीपवेळी पहलगामला गेलेलो असताना घेतला होता. धकाधकीच्या ट्रिपनंतर लिद्दर नदीकाठी असलेल्या एका बागेत आम्ही निवांत बसलो होतो. कोणीही एकमेकांशी बोलत नव्हतं. बाकी कुठलाही आवाज नाही, फक्त नदीच्या खळाळत्या पाण्याचा लयबद्ध नाद! काहीही न करता कितीतरी वेळ आम्ही फक्त हा नाद आणि आजूबाजूचं सौंदर्य मनात साठवत होतो. ही शांतता याआधी कधीही अनुभवली नव्हती आणि म्हणूनच माझ्या मनाच्या एका कोपऱ्यात हा अनुभव अजूनही तितकाच ताजा आहे.

हा भाग १९  म्हणजे पुस्तकातील सर्वोच्च बिंदू आहे असं म्हटलं तरी ते वावगं होणार नाही. 

पुस्तकातील बोकीलांनी  काढलेले सर्वच फोटो उत्कृष्ट आहेत. विशेषतः वरील भाग १९ मधील कुरणांचा फोटो त्या अथांग प्रदेशाची अनुभूती देतो. बोकील उत्कृष्ट फोटोग्राफर आहेत आणि त्यांना  घोडेस्वारी देखील आवडते  असे त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचे नवे आयाम या पुस्तकाच्या निमित्ताने समजले. मराठी लेखक आणि तेही मिलिंद बोकीलांसारख्या गंभीर विषयांवर लिहिणाऱ्या  लेखकाला अशी आवड असणे हे निश्चितच वेगळं आहे. 

अन्वर हुसेन यांचं मुखपृष्ठ अतिशय समर्पक आहे. 

अशा या वेगळ्या विषयाचे पुस्तक वाचून आपण आपल्यापेक्षा वेगळ्या समाजाबद्दल जाणून घेऊन आपल्या जाणिवांचे क्षितिज विस्तारावे आणि या अनुभवांनी समृद्ध व्हावे असं मला मनापासून वाटतं.